Yediklerimiz Davranışlarımızı Etkiliyor mu? Bilimin Soframıza Söyledikleri

Hamdi Temel Prof. Dr.

09-11-2026 11:00

Yediklerimiz Davranışlarımızı Etkiliyor mu? Bilimin Soframıza Söyledikleri

Prof. Dr. Hamdi TEMEL

www.hamditemel.com.tr

Bir anne yada baba düşünün…

Sabah erkenden kalkıyor, çocuğunu okula hazırlıyor, üşümesin diye üzerini giydiriyor. Kapıdan çıkarken arkasından sesleniyor: “Yavrum, kendine dikkat et, Allaha emanet ol”

Peki, aynı anne ve baba, çocuklarının beslenme çantasına koydukları yiyeceklerin onların gelişen beyinlerini, ruh hâllerini ve gelecekteki sağlıklarını nasıl etkileyebileceğini hiç düşünüyor mu?

Çocuklarımızın iyi okullarda okumasını, başarılı olmasını, güzel bir meslek sahibi olmasını istiyoruz. Onlar için gece gündüz çalışıyoruz. Fakat bazen en önemli soruyu unutuyoruz:

Çocuklarımızın karnını doyururken gerçekten onları besliyor muyuz ya da nasıl besliyoruz?

Kültürümüzde “helal lokma” kavramı hem dinî bir hassasiyet hem de dürüstlüğün, emeğin, temizliğin ve kul hakkına saygının bir ifadesidir.

Kur'an-ı Kerim'de “Yeryüzündeki helal ve temiz şeylerden yiyin” buyurulmaktadır (Bakara, 2/168).

Bu anlayış çok önemlidir. Helal olmak dinî, sağlıklı olmak ise tüm dünya da bilimsel olarak değerlendirilen bir ölçüttür. Birbirlerini ne de güzel tamamlarlar.

Modern bilim artık beslenmenin yalnızca açlığı gidermekten ibaret olmadığını ortaya koyuyor.

Gebelik döneminde annenin beslenmesi, bebeğin beyin ve sinir sistemi gelişimini etkileyebiliyor. Epigenetik araştırmaları, beslenme ve çevresel koşulların genlerin işleyişini etkileyebileceğini gösteriyor.

Daha da önemlisi, bağırsaklarımız ile beynimiz arasında sürekli bir iletişim bulunuyor. Bağırsak-beyin ekseni olarak adlandırılan bu sistem, beslenmenin metabolizma, bağışıklık ve sinir sistemiyle ne kadar yakından ilişkili olduğunu anlamamıza yardımcı oluyor.

Elbette yediğimiz tek bir yiyecek karakterimizi belirlemiyor. Fakat yıllar boyunca sürdürdüğümüz beslenme alışkanlıkları, bedenimizin ve zihnimizin sağlığını etkileyebiliyor.

Bilim Dünyasından Dikkat Çekici Bulgular

2024 yılında dünyanın saygın tıp dergilerinden TheBMJ'de yayımlanan ve yaklaşık 9,9 milyon kişinin verilerini kapsayan geniş bir bilimsel derleme, ultra işlenmiş gıdaların yüksek tüketimi ile obezite, tip 2 diyabet, kalp-damar hastalıkları ve bazı ruh sağlığı sorunları arasında önemli ilişkiler bulunduğunu ortaya koydu [1].

2026 yılında Nutrients dergisinde yayımlanan sistematik derlemede ise çocuk ve ergenlerde ultra işlenmiş gıda tüketiminin artmasıyla kaygı, depresif belirtiler ve çeşitli ruh sağlığı sorunları arasında ilişkiler bildirildi [2].

Yine 2026 yılında Child andAdolescentPsychiatryandMentalHealth dergisinde yayımlanan bir başka kapsamlı değerlendirme, sağlıksız beslenme ile çocukların ruh sağlığı arasındaki ilişkileri ele aldı [3].

Bazı yapay gıda boyaları ve koruyucu karışımları üzerine yapılan kontrollü araştırmalarda da çocukların dikkat ve hareketlilik düzeylerinde küçük fakat ölçülebilir değişiklikler gözlendi [4].

Bu çalışmaların çoğu ilişki göstermektedir; her davranış sorununun doğrudan beslenmeden kaynaklandığını kanıtlamamaktadır. Ancak bilim dünyasının verdiği mesaj açıktır: Çocuklarımızın beslenme düzenini, yalnızca büyümeleri için değil, zihinsel ve ruhsal gelişimleri için de önemsemeliyiz.

Bir markete girdiğimizde çocuklarımızı ilk karşılayan şey çoğu zaman meyveler ve sebzeler değil; albenili şeyler yani rengârenk şekerlemeler, paketli atıştırmalıklar ve dikkat çekici reklamlardır.

Çocuklarımız bazen bir paket cipsle mutlu oluyor, bazen şekerli bir içecekle ödüllendiriliyor.

Biz de “Bir kereden ne olur?” diyerek geçiyoruz ve bu tekrarlar devam edip duruyor.

Aslında mesele bir kerelik tüketim değil, bunun alışkanlığa dönüşmesidir.

Bir çocuğun her gün yüksek miktarda şeker, tuz ve enerji içeren, besleyici değeri düşük ürünlerle beslenmesi; dengeli beslenmenin yerini aldığında uzun vadeli sağlık risklerini artırabilir.

Elbette bütün paketli gıdalar zararlı değildir. Her katkı maddesi de tehlikeli değildir. Önemli olan ürünün içeriği, tüketim sıklığı ve çocuğun genel beslenme düzenidir.

Ancak kendimize şu soruyu sormalıyız:

Çocuğumuza aldığımız bir oyuncağın kalitesini araştırırken, onun gelişen bedenine sunduğumuz yiyeceğin içeriğini neden aynı titizlikle incelemiyoruz?

Çocuklarımızın Davranışlarında Soframızın Payı Var mı?

Bazen çocuklarımızın huzursuzluğundan, öfkesinden, dikkat dağınıklığından ve derslerine ilgisizliğinden şikâyet ediyoruz.

Oysa bir çocuğun davranışları yalnızca beslenmeyle açıklanamaz. Uyku düzeni, aile ortamı, okul hayatı, stres ve gelişimsel özellikler de son derece önemlidir.

Yine de kahvaltı yapmadan okula giden, gün boyunca yeterli ve dengeli beslenemeyen, akşam saatlerini ekran karşısında geçiren bir çocuğun yaşam düzenini sorgulamadan yalnızca davranışlarını eleştirmek ne kadar doğrudur?

Belki de çocuklarımızı değiştirmeye çalışmadan önce onların yaşadığı ortamı ve günlük alışkanlıklarını gözden geçirmeliyiz.

Çünkü çocuklar söylediklerimizden çok yaptıklarımızı öğrenir.

Biz sofrada sebze yemiyorsak, onlardan sebze yemelerini nasıl bekleyebiliriz?

Biz sürekli hazır gıdalara yöneliyorsak, onlara sağlıklı beslenme alışkanlığını nasıl kazandırabiliriz?

Çocuklarımıza ev, araba, para ve güzel bir gelecek bırakmak istiyoruz.

Peki, sağlıklı bir beden, bilinçli beslenme alışkanlığı, dürüstlük, merhamet ve paylaşma kültürü bırakmayı ne kadar önemsiyoruz?

Bir çocuğa ekmeğin kıymetini, çiftçinin emeğini, israfın yanlışlığını ve helal kazancın değerini öğretmek de eğitimin bir parçasıdır.

Üstelik sağlıklı beslenme yalnızca annelerin sorumluluğu değildir. Babalar, öğretmenler, gıda üreticileri ve kamu kurumları da bu sorumluluğu paylaşmalıdır.

Güvenilir ve besleyici gıdaya erişim, her çocuğun hakkıdır.

Bir gün çocuklarımız büyüdüğünde bize şu soruyu sorabilir:

“Anne, baba… Siz bizim geleceğimiz için bu kadar çalışırken, sağlığımız için neler yaptınız?”

İşte o gün yalnızca kazandığımız paraları, aldığımız evleri ve ödediğimiz okul ücretlerini anlatmak yeterli olmayacaktır.

Onlara sevgiyle hazırlanmış sofraları, birlikte yenilen yemekleri, öğrettiğimiz doğru alışkanlıkları ve gösterdiğimiz güzel örnekleri de anlatabilmeliyiz.

Unutmayalım: Bir lokma tek başına bir insanın karakterini belirlemez. Ancak her gün tekrarlanan alışkanlıklar, bir ömrün sağlığını ve yaşam biçimini şekillendirebilir.

Çocuklarımızın önüne yalnızca yemek değil; sevgi, sağlık, dürüstlük ve umut da koyalım.

Çünkü biz sadece çocuklarımızı büyütmüyoruz. Biz geleceğin insanını, geleceğin ailesini ve geleceğin toplumunu yetiştiriyoruz.

Ve belki de daha sağlıklı, daha bilinçli, daha merhametli bir toplumun ilk adımı, bugün evimizde kurduğumuz sofradan başlayacaktır.

Eğer bunları yapmaz isek şuan düştüğümüz durumlardan çok daha vahim olaylara gebe oluruz haberiniz olsun…

Kaynaklar

LaneMM, ve ark. (2024). Ultra-processedfoodexposureand adverse healthoutcomes: umbrellareview of epidemiological meta-analyses. BMJ, 384. https://doi.org/10.1136/bmj-2023-077310 Georgiou A, Chrysostomou S, Kantilafti M. (2026). Ultra-ProcessedFoodsandMentalHealth in ChildrenandAdolescents: Evidencefrom a SystematicReview. Nutrients, 18(6):899. https://doi.org/10.3390/nu18060899 UlmC, ve ark. (2026). Associationbetweenunhealthyfoodconsumptionandmentalhealthoutcomes in childrenandadolescents: an umbrellareview. Child andAdolescentPsychiatryandMentalHealth, 20:70. https://doi.org/10.1186/s13034-026-01079-4 McCannD, ve ark. (2007). Foodadditivesandhyperactivebehaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in thecommunity: a randomised, double-blinded, placebo-controlledtrial. The Lancet, 370:1560–1567. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(07)61306-3

 

DİĞER YAZILARI Prof. Dr. Hamdi Temel, Mersinli Öğretmenlerle “Proje Kültürü” Seminerinde Buluştu 01-01-1970 03:00 PET Şişelerdeki Görünmeyen Tehlike: 10 Yıl Önce Biz Araştırdık, Bugün Dünya Konuşuyor! 01-01-1970 03:00 MERSİN’DE COP31 YOLUNDA GENÇLİK İKLİM ÇALIŞTAYI: GENÇLER BİLİMLE BULUŞTU 01-01-1970 03:00 Darende’de Bir Gönül Durağı: Somuncu Baba 01-01-1970 03:00 Avrupa’ya Gitmeden Önce: Malatya’da DiscoverEU Eğitimi 01-01-1970 03:00 Antibiyotik Direnciyle Savaşta Yeni Cephe: Çevremiz 01-01-1970 03:00 İBN-İ SÎNÂ'DAN BUGÜNÜN BİLİMİNE: DEĞİŞEN ARAÇLAR, DEĞİŞMEYEN AMAÇ 01-01-1970 03:00 “Sağlık Bilimleri Açısından Salep” Kitabımız Yayımlandı: Gelenekten Bilime Uzanan 20 Bölümlük Bir Bilimsel Eser 01-01-1970 03:00 Akdağmadeni Salebi: Gelenekten Bilime Uzanan Bir Yolculuk Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Geleceğin Anahtarı: Topraktaki Şifa ve Tarımda Bio-İnovasyon 01-01-1970 03:00 Bir Çaydanlık Dolusu Umut: Kaynatılan Su Mikroplastiklerden Kurtulabilir mi? 01-01-1970 03:00 Mağaranın Sessizliğinde Olgunlaşan Lezzet: Divle Obruk Peyniri ve Anadolu’nun Yaşayan Mirası 01-01-1970 03:00 “Tarım ve Gıda Güvenliğinde Sürdürülebilirlik” Paneli Ereğli’de Yoğun Katılımla Gerçekleştirildi 01-01-1970 03:00 Suçun Adresi: Başta Medya, Sonra Hepimiz 01-01-1970 03:00 TÜBİTAK Suşehri’nde Öğrencilerle Buluştu: Mikroplastik Gerçeği 01-01-1970 03:00 Sarı Kantaron: Gelenekten Bilime Uzanan Şifa Bitkisi Prof. Dr. Hamdi TEMEL www.hamditemel.com.tr 01-01-1970 03:00 Biz Bayramları Böyle Yaşardık 01-01-1970 03:00 Oruç: Hücrelerimizi Yenileyen İlahi Sistem 01-01-1970 03:00 Ramazan’da Baş Ağrısı ve Böbrekler Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Kadışehri’nde Çevre Bilinci Hamlesi: Sağlıklı Nesiller İçin Bilim Söyleşisi 01-01-1970 03:00 Acı Yakıyor Ama Mutlu Ediyor: Acı Biberin Şaşırtıcı Gücü 01-01-1970 03:00 Türkiye’nin Bor Hazinesi Sağlık İçin İşleniyor 01-01-1970 03:00 Susuzluğun Ayak Sesleri: Hepimizin Sınavı Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Limon Tuzu: Masum Bir Ekşilik mi, Bilinmesi Gereken Bir Kimya mı? 01-01-1970 03:00 “Kalemimin Rengi” Okurla Buluştu 01-01-1970 03:00 Epsom Tuzu: Sandığımız Tuz Değil 01-01-1970 03:00 Epsom Tuzu: Sandığımız Tuz Değil Prof. Dr. Hamdi TEMEL www.hamditemel.com.tr 01-01-1970 03:00 Bir Öğretmen, Bir Toplumun Çevre Bilincini Değiştirir 01-01-1970 03:00 Bir Öğretmen, Bir Toplumun Çevre Bilincini Değiştirir Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Toprağın Sessiz Gücü: Bor 01-01-1970 03:00 Buzdağının Görünmeyen Kısmı: Metamfetamin Ölümleri Prof. Dr. Hamdi TEMEL www.hamditemel.com.tr 01-01-1970 03:00 Sessiz ve Salgın Şeklinde Yayılan Metamfetamin Tehlikesi Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Kirlenen Hava, Solan Hayat 01-01-1970 03:00 Isınan Dünya, Hastalanan İnsan Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 ÇankırıTuz Mağarası: Yer Altında Saklı Bir Şifa ve Kültür Hazinesi 01-01-1970 03:00 Şekerin Gerçek Yüzü: Tatlı mı Zehir mi? 01-01-1970 03:00 Şehidin Helvası Sizin Ocakta Kavrulmadıkça 01-01-1970 03:00 Soframızdaki Nitrat ve Nitrit Gerçeği: Dost mu, Düşman mı? 01-01-1970 03:00 Bir Nehirden Fazlasıydı Nil Nehri 01-01-1970 03:00 Zamanı Aşan Yapılar: Mısır Piramitlerine Yolculuk Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Sakarya İlkokulu’nda “Görünmeyen Tehlike” Konferansı: Mikroplastikler Masaya Yatırıldı 01-01-1970 03:00 Unutulmaz Bir Anadolu Durağı: Muş Seyahatim 01-01-1970 03:00 Akdeniz'den Avrupa'ya Uzanan Sürdürülebilir Eğitim Projesi 01-01-1970 03:00 Kenevir ve Kanser İlişkisine Dair Bilimsel Bulgular Hâlâ Yolun Başında 01-01-1970 03:00 Tarih, Rüzgar ve Hamsilos’un Hikayesi: Sinop Prof. Dr. Hamdi TEMEL 01-01-1970 03:00 Gelecekte Plastiğin Yerini Kenevir Alabilir mi? 01-01-1970 03:00 Bedeninizin Sessiz Çığlığı: Daha Fazla Su İçin! 01-01-1970 03:00 Bu dünyadan bir Mustafa Boybay hoca geçti 01-01-1970 03:00 Lavanta: Şifa ve Güzelliğin Doğal Kaynağı 01-01-1970 03:00 Suyun Sesini Duydum Su… 01-01-1970 03:00 Lavanta ile Sağlığın Bilimsel Yüzü 01-01-1970 03:00 Mikroplastikler: Görünmeyen Tehlike Artık Her Yerde 01-01-1970 03:00 “Aybüke: Öğretmen Oldum Ben” Filmine Dair 01-01-1970 03:00 Ben ne yazıyorum ki Allah aşkına! 01-01-1970 03:00 Sarılma ya da kendini iyi hissetme hormonu: Oksitosin 01-01-1970 03:00 Küresel iklim sonunda çekirgeleri de çıldırttı 01-01-1970 03:00 Bu vatan için şehit olanlar! Prof. Dr. Hamdi TEMEL www.hamditemel.com.tr O kadar üzgün ve duygusalım ki, Yine şehit haberlerini işittim.  01-01-1970 03:00 Sonsuz kimyasalların(PFAS) verdiği zararlar 01-01-1970 03:00 Kalemime Yansıyan Karadeniz Turu 01-01-1970 03:00 Gökyüzünde yalnız gezen mikroplastikler! 01-01-1970 03:00 Taşların dile geldiği yerdir Kapadokya! 01-01-1970 03:00 Bu Ülkede Eren’ler Bitmez Oğlum! 01-01-1970 03:00 İslam’ın Rehberliğinde Bilgiden Bilince 01-01-1970 03:00 Yozgatlı Hüzni Baba 01-01-1970 03:00 Kasım Ayı Gibi Karma Karışığım Ben! 01-01-1970 03:00 Mikroplastikler sağlımıza verdiği zarar veriyor mu? 01-01-1970 03:00 Folik asit değerlerinize baktırmayı unutmayınız 01-01-1970 03:00