Yavaşlığın Tehdidi, Hızın İllüzyonu: Neden Bekleyemiyoruz?
Gündelik hayatın telaşı içinde kaç kez kendinizi önünüzde ağır adımlarla yürüyen birine, kasada cüzdanından bozuk paraları tek tek çıkaran birine ya da sorduğunuz basit bir soruya uzun uzun düşünen bir iş arkadaşınıza içten içe öfkelenirken yakaladınız? O anlarda şakaklarınızda atan o ritmik damar, direksiyona vuran parmaklarınız veya içinizde kabaran o ani, yakıcı sabırsızlık... Çoğu zaman bu durumu modern çağın koşturmacasına, şehir hayatının stresine ya da sadece zaman yönetimi becerimizin sınırlarına bağlayıp geçiştiririz. "Zamanım kıymetli, bu yüzden tahammül edemiyorum" deriz kendimize. Oysa o anlarda içimizde aniden parlayan ve bazen kontrol etmekte zorlandığımız o öfke, sadece akıp giden dakikalara duyulan haklı bir hayıflanma değildir. O öfke, ruhumuzun derinliklerinde çok eski, çok tanıdık ve bir o kadar da karanlık bir odadan gelen bir hayatta kalma çığlığı olabilir. Çünkü bazı insanlar için hızlı olmak, sadece bir modern zaman tercihi ya da üretkenlik göstergesi değil, güvende olmanın, hayatta kalmanın ilk ve en önemli şartıdır.
Bu durumun köklerini anlamak için bugünün kalabalık caddelerinden ve iş toplantılarından uzaklaşıp, o öfkeli yetişkinlerin çocukluk odalarına doğru bir yolculuğa çıkmak gerekir. Psikoloji literatürü, yetişkinlik hayatında kronik bir tahammülsüzlük, sürekli bir acele etme hali ve yavaşlığa karşı aşırı duyarlılık geliştiren bireylerin geçmişinde genellikle fırtınalı, öngörülemez çocukluk hikayeleri bulur. Sürekli bir gerginliğin havada asılı kaldığı, bağrışmaların, kapı çarpmalarının ya da her an patlak verebilecek bir krizin beklendiği kaos ortamlarında büyüyen çocuklar için ev, sığınılacak sıcak bir liman olmaktan çok uzaktır. O evlerde çocuk, adımlarını görünmez bir mayın tarlasında atar gibi atar. Her an kötü bir şey olabileceği korkusu, o küçük ruhun en büyük gerçeği haline gelir. İşte tam bu noktada çocuk zihni hayatta kalabilmek için muazzam ama bir o kadar da yıpratıcı bir savunma mekanizması geliştirir. Hızlı hareket etmek, erkenden uyanmak, tetikte olmak ve fırtına kopmadan önce oradan uzaklaşmak.
Psikologlar bu durumu bir tür travma sonrası adaptasyon süreci olarak nitelendirir. Çocuk, yaklaşan bir öfke dalgasından kaçmak, anne babasının patlamalarına hedef olmamak ya da evdeki krizi büyümeden kendi küçük çabalarıyla yatıştırmak için hızı bir zırh gibi kuşanır. Hızlı yürür, hızlı konuşur, yemeğini hızlı yer ve adeta görünmez olmak ister gibi hızla hareket eder. Büyüyüp o evden çıksa, kendine ait sakin bir hayat kursa bile, çocukken kuşanılan bu ağır zırh kolay kolay çıkmaz. Bilinçaltı, tehlikenin geçtiğine bir türlü ikna olmaz. Yetişkinlikte bu mekanizma tamamen otomatik bir hal alır ve yavaşlamak, zihnin derinliklerinde savunmasız kalmakla, kontrolü kaybetmekle ve nihayetinde yeniden o kaosun ortasına düşmekle eşdeğer hale gelir. Dolayısıyla, bugün metro merdivenlerinde önünüzde yavaşça yürüyen o masum yabancıya duyduğunuz orantısız öfke, aslında o insana yönelik değildir. O öfke, yavaşlığın sizin içinizde uyandırdığı çaresizlik, acizlik ve korunmasız kalma korkusunun modern dünyaya yansıyan şiddetli bir yankısıdır.
Meseleyi sadece bireysel psikolojinin sınırları içinde, eski aile albümlerine bakarak açıklamak resmi eksik bırakır. Çünkü içinde yaşadığımız dünya da bu çocukluk yarasını sürekli kanatan bir yapıya sahip. Sosyologların modern toplum analizleri, bu içsel aceleciliğin dış dünyada nasıl büyük bir ödülle karşılandığını gözler önüne serer. Sosyolog Zygmunt Bauman’ın Akışkan Modernite kavramıyla tasvir ettiği çağımızda, durmak ve yavaşlamak neredeyse bir günah, sistem tarafından doğrudan elenme sebebi ve bir başarısızlık olarak kodlanır. Her şeyin akıp gittiği, tüketildiği ve sürekli yenilenmesi gerektiği bir dünyada, çocukluğunda kaosla büyüyen o birey, modern toplumun bu acımasız hiper hız beklentisiyle kusursuz ama tehlikeli bir uyum yakalar. Toplum hızı, dakikliği ve her an uyanık olmayı kutsadıkça, kişi kendi içindeki o eski travmatik koşturma halini rasyonalize eder. Kendine "Ben sabırsız değilim, sadece işimi iyi yapıyorum ve tembelliğe katlanamıyorum" diyerek yalan söyler. İçindeki o büyük, kaygılı gerginliği toplumsal bir başarı kriteri, bir kariyer madalyası gibi göğsünde taşır.
Ancak bu uyum, ruhsal bir huzur getirmez. Sosyolog Hartmut Rosa’nın Sosyal Hızlanma teorisinde derinlemesine incelediği gibi, teknolojik ve toplumsal ritim hızlandıkça, birey hem kendine hem de dünyaya yabancılaşmaya başlar. İşte bu yabancılaşma anlarında, karşımıza çıkan yavaş bir insan, aslında bize sistemin dışını, durabilme ihtimalini hatırlatır. Yavaş giden birini gördüğümüzde hissettiğimiz o yoğun öfke ve tahammülsüzlük, bir bakıma sistemin dışına düşme korkumuzdur. Daha da derinde ise, eğer bir an durursak, yavaşlarsak, o arkamızdan gelen ve bizi hep koşmaya zorlayan geçmişin hayaletleriyle, o evdeki savunmasız çocukla yüzleşmek zorunda kalacağımız korkusudur. Çünkü koşarken arkamıza bakamayız, koşarken düşünemeyiz, koşarken sadece hayatta kalmaya odaklanırız.
Eğer siz de hayatı hep bir acil durum modunda yaşıyor, trafikte önünüzdeki araba iki saniye geç kalktığında dünyanız başınıza yıkılıyor gibi hissediyorsanız, belki de durup kendinize o en zor soruyu sormanın vakti gelmiştir. Şu an, tam bu saniyede gerçekten bir tehlike altında mıyım, yoksa çoktan bitmiş bir savaşın hayaletleriyle mi dövüşüyorum? Hızlı olmak, tetikte yaşamak sizi bir zamanlar o gergin evde gerçekten korumuş, belki de o günlerde canınızı kurtarmış olabilir. Ancak bugün, etrafınızdaki insanların kendi ritminde, ağır ve sakin yaşaması sizin güvenliğinizi tehdit etmiyor. Trafikteki o acemi sürücü, restoranda siparişi geç alan o garson ya da işleri ağırdan alan o çalışma arkadaşı, çocukluğunuzdaki o tekinsiz evin, o kırıcı ebeveynlerin bir parçası değil. Hızı bir güvenlik duvarı, bir kaçış yöntemi olarak kullanmayı bırakmak elbette kolay bir iş değil; bu, uzun ve cesaret isteyen bir iyileşme yolculuğu. Bu yolculuk, yavaşlığın da içinde derin bir huzur, bir emniyet barındırabileceğini kabul etmekle ve en nihayetinde, o köşede titreyerek tehlikeyi bekleyen savunmasız çocuğun elinden tutup ona artık her şeyin geçtiğini, güvende olduğunu fısıldamakla başlar.
Dr. Gülçin ITIRLI ASLAN
Ege Üniversitesi Bilim Teknoloji Uygulama Ve Araştırma Merkezi (EBİLTEM)