Toplumsal Çözülmenin Anatomisi
Bir toplum neden umut yerine korkuyu seçmeye başlar?
Toplumların çöküşü çoğu zaman ekonomik krizlerle, savaşlarla veya siyasi çatışmalarla açıklanır. Oysa tarih bize başka bir gerçeği de göstermektedir: Toplumlar önce değerlerini, sonra kurumlarını kaybederler.
Bugün sıkça tartışılan şiddet, mafya kültürü, sokak kabadayılığı, dijital bağımlılık ve toplumsal yabancılaşma gibi sorunlar aslında birbirinden bağımsız değildir. Bunların her biri daha derinde bulunan bir toplumsal dönüşümün belirtileridir.
Sosyolog Émile Durkheim, modern toplumlarda ortaya çıkan "anomik durumdan" söz eder. Anomi, bireylerin hangi kurallara göre yaşayacağını bilemediği, toplumsal normların zayıfladığı dönemleri ifade eder. İnsanlar yalnızca ekonomik değil, ahlaki ve kültürel anlamda da yönlerini kaybetmeye başlarlar. Günümüzde birçok gençte gözlenen kimlik karmaşası, aidiyet sorunu ve rol model arayışı bu çerçevede değerlendirilebilir.
Psikoloji açısından bakıldığında ise Albert Bandura'nın Sosyal Öğrenme Kuramı önemli ipuçları sunmaktadır. İnsanlar özellikle çocukluk ve gençlik dönemlerinde davranışları gözlemleyerek öğrenirler. Sürekli olarak güç, korku ve tahakküm figürlerinin yüceltildiği bir kültürel ortamda büyüyen bireylerin bu davranış kalıplarını normalleştirmesi şaşırtıcı değildir. Ancak burada sorun yalnızca kötü örneklerin varlığı değildir. Sorun, iyi örneklerin görünmez hale gelmesidir.
Bir toplumda bilim insanı, öğretmen, sanatçı ve üretici geri plana düşerken; şiddet üreten figürler görünür hale geliyorsa, bu durum bireysel tercihten çok toplumsal bir yönelim sorunudur.
Felsefi açıdan mesele daha da derindir. Aristoteles'e göre insan sadece biyolojik bir varlık değil, aynı zamanda ahlaki bir varlıktır. İnsan iyi yaşamı ancak erdemlerle inşa edebilir. Modern çağın en büyük sorunlarından biri de başarıyı erdemden, gücü ahlaktan, zenginliği sorumluluktan ayırmış olmasıdır.
Bugün gençlerimize sürekli olarak nasıl başarılı olacakları anlatılmaktadır; fakat neden dürüst olmaları gerektiği yeterince anlatılmamaktadır. Nasıl kazanacakları öğretilmekte, fakat ne uğruna yaşayacakları konusunda yeterince rehberlik sunulamamaktadır.
Siyasi açıdan bakıldığında devletin görevi yalnızca suç işleyenleri cezalandırmak değildir. Devlet aynı zamanda adalet duygusunu canlı tutmak, fırsat eşitliği sağlamak ve vatandaşlarına gelecek umudu vermekle yükümlüdür. Çünkü umut, toplumsal düzenin görünmeyen harcıdır.
Robert Putnam'ın sosyal sermaye yaklaşımı bize güvenin ve dayanışmanın güçlü olduğu toplumların daha istikrarlı olduğunu göstermektedir. Güvenin zayıfladığı toplumlarda ise bireyler kurallara değil, güç ilişkilerine sığınmaya başlarlar. Bu da toplumsal çözülmeyi hızlandırır.
Bu nedenle çözüm yalnızca yasaklarda veya sansür mekanizmalarında aranamaz. Yasalar gereklidir; ancak tek başına yeterli değildir. Karakteri kanunlar değil, aileler, okullar, kültür kurumları ve toplumsal örnekler inşa eder.
Bugün ihtiyaç duyduğumuz şey yeni korkular üretmek değil, yeni umutlar üretmektir.
Gençlerin gözünde dürüstlüğü yeniden değerli kılmak, emeği yeniden anlamlı hale getirmek, bilimi yeniden saygınlaştırmak ve adalete olan güveni yeniden tesis etmek zorundayız.
Çünkü toplumlar silahla değil, önce vicdanlarını kaybettiklerinde çökerler.
Ve bir milletin geleceğini koruyan şey, yalnızca güvenlik politikaları değil; ortak değerler, ortak hedefler ve ortak bir gelecek inancıdır.
Toplumsal meseleleri konuşurken asıl sorulması gereken soru şudur:
Gençlerimize nasıl bir ülke bırakacağız?
Bu sorunun cevabı, yalnızca siyasetin değil; ailelerin, eğitimcilerin, medyanın ve her bir vatandaşın ortak sorumluluğudur.
Dr. Dilek Baran