Çürümenin Sessizliği: Bir Toplum Ne Zaman Kendine Yabancılaşır?
Bir toplumun çöküşü her zaman büyük felaketlerle başlamaz. Bazen bir okulun koridorunda duyulmayan bir çocuğun sesiyle, haksızlığa uğradığı hâlde susan bir öğretmenle, çocuğunun geleceğinden korktuğu için hakkını arayamayan bir veliyle başlar. Çürüme çoğu zaman gözümüzün önünde gerçekleşir; biz ise ona alıştığımız gün tehlikenin bir parçası hâline geliriz.
Bugün eğitimden aile ilişkilerine, kamu yönetiminden toplumsal şiddete kadar uzanan sorunları birbirinden bağımsız değerlendirebilir miyiz? Eğitim kurumlarında liyakat tartışmaları, fırsat eşitsizliği, denetim eksikliği ve ekonomik koşulların eğitime etkisi neden giderek daha fazla sorgulanıyor? Kamu kurumları kimin için vardır? Devletin sunduğu hizmetler bir hak mıdır, yoksa vatandaşın karşılığında minnet duyması gereken bir lütuf mu?
Eğitim, anayasal bir haktır. Ekonomik güce, siyasi yakınlığa veya herhangi bir aidiyete bağlı bir ayrıcalığa dönüştürülemez. Öyleyse kamusal eğitimde fırsat eşitliğini savunurken velileri maddi yükümlülükler karşısında çaresiz bırakan uygulamalara nasıl göz yumabiliriz? Bir çocuğun eğitim olanakları ailesinin ekonomik gücüyle ölçülüyorsa burada gerçekten eşitlikten söz edebilir miyiz?
Daha da önemlisi, neden veliler çocuklarının haklarını savunurken korku duymak zorunda hissediyor? Bir veli sesini yükselttiğinde çocuğunun notlarının etkilenmesinden, sınıfta dışlanmasından veya geleceğinin zarar görmesinden endişe ediyorsa burada yalnızca bir iletişim sorunu değil, ciddi bir güven sorunu vardır. Hukuk devletinde hak aramak bir cesaret sınavına dönüşmemelidir. Hiçbir çocuk, ailesinin hak arama mücadelesinin bedelini ödememelidir.
İnsanlar adaletin sağlanacağına inanmadıklarında sessizleşirler. Bu sessizlik zamanla öğrenilmiş çaresizliğe dönüşebilir. Kişi haksızlığı görür, rahatsız olur ama değiştiremeyeceğine inanmaya başlar. Peki, adaletsizliğe alışan bir toplum, bir süre sonra adaleti talep etmeyi de unutmaz mı?
Üstelik mesele yalnızca eğitim kurumlarıyla sınırlı değildir. Çocukların ve gençlerin şiddetle karşı karşıya kaldığı, akran zorbalığının sıradanlaştığı, silahlanmanın özendirildiği bir toplumsal atmosferle de yüzleşiyoruz. Ruh sağlığı alanında uzmanlık unvanı taşıyan kişilerin şiddeti özendiren davranışları veya söylemleri varsa, bu durum mesleki etik bakımından da sorgulanmalıdır. Çünkü insan ruhunu korumakla sorumlu bir mesleğin şiddeti normalleştirmesi kabul edilemez.
Ancak burada daha temel bir soruya geliyoruz: Çocuklar neden şiddete yöneliyor? Her zorbalığı yalnızca çocuğun karakteriyle, her toplumsal sorunu yalnızca bireysel ahlakla açıklayabilir miyiz? Ailedeki iletişim, ekonomik koşullar, sosyal çevre, dijital dünya, dışlanma ve güç ilişkileri çocukların davranışlarını etkilemiyor mu? Bireyi anlamak istiyorsak içinde yaşadığı toplumu da anlamak zorundayız.
Tam da bu nedenle okullarda psikologların ve sosyologların varlığı bir tercih değil, önleyici sosyal politikanın önemli bir parçası olarak değerlendirilmelidir. Psikologlar çocukların duygusal ve psikolojik ihtiyaçlarını, kaygılarını, travmalarını ve davranış sorunlarını anlamaya yardımcı olurken sosyologlar bu sorunların arkasındaki ailevi, ekonomik ve toplumsal koşulları araştırabilir. Bir başka ifadeyle psikolog bireyin iç dünyasına, sosyolog ise o dünyayı biçimlendiren toplumsal çevreye ışık tutar.
Peki, neden bu desteği yalnızca okullarla sınırlayalım? Her ailenin ücretsiz ve erişilebilir psikolojik ve sosyolojik danışmanlık hizmetine ulaşabildiği bir kamu sistemi neden oluşturulmasın? Her aileye zorunlu olarak uzman atanmasından değil, ihtiyacı olan her ailenin bu hizmete kolayca erişebilmesinden söz ediyorum. Aile içi iletişim sorunları, çocuk yetiştirme güçlükleri, ekonomik ve sosyal baskılar, kuşak çatışmaları ve toplumsal dışlanma, sorunlar büyümeden ele alınamaz mı?
Bir çocuğun hayatını değiştirmek için bazen onu cezalandırmak değil, onu anlamak gerekir. Bir aileyi güçlendirmek için yalnızca ekonomik destek değil, bilimsel rehberlik de gerekir. Bir okulun güvenli olması için yalnızca güvenlik önlemleri değil, psikolojik ve sosyal açıdan sağlıklı bir eğitim ortamı da gerekir.
Elbette çözüm yalnızca uzman istihdam etmekle sınırlı değildir. Okullarda bağımsız denetim mekanizmaları güçlendirilmeli, kamu kaynaklarının kullanımı şeffaflaştırılmalı, atamalarda liyakat esas alınmalı, öğretmenlerin ve velilerin hak arama süreçleri güvence altına alınmalıdır. Akran zorbalığına karşı cezalandırıcı yaklaşımların yanında önleyici ve onarıcı çalışmalar yürütülmelidir. Mesleki etik ihlalleri de unvanlara veya kişisel ilişkilere bakılmaksızın değerlendirilmelidir.
Basının görevi ise yalnızca gündem oluşturmak değil, gündem unutulduğunda da kamusal denetimi sürdürmektir. Çünkü suskunluk her zaman tarafsızlık değildir; bazen mevcut düzenin devamına hizmet eder. Ancak basın da iddiaları hükme dönüştürmeden, belgeleri araştırarak ve herkesin cevap hakkına saygı göstererek hareket etmelidir.
Asıl sorun, insanın kurduğu sistemin zamanla insanın önüne geçmesidir. Kurallar insanı korumak için vardır; insanı korkutmak, susturmak veya itaate zorlamak için değil. Otoritenin hesap vermediği, gücün denetlenmediği, liyakatin yerini aidiyetin aldığı bir düzende adalet yalnızca kâğıt üzerinde kalır.
Öyleyse kendimize şu soruyu soralım: Nasıl bir toplum istiyoruz? Çocukların korkuyla sustuğu, velilerin çekindiği, öğretmenlerin baskı hissettiği ve kurumların hesap vermekten kaçındığı bir toplum mu; yoksa eleştirel düşünen, hakkını arayan, farklılıklara saygı duyan ve bilimi rehber edinen bir toplum mu?
Çözüm, yalnızca yöneticilerin değişmesinde değil, yönetim anlayışının değişmesindedir. Yalnızca yanlış yapanın cezalandırılmasında değil, yanlışın ortaya çıkmasına zemin hazırlayan koşulların ortadan kaldırılmasındadır. Yalnızca çocuklara ahlak öğretmekte değil, yetişkinlerin de adalet ve sorumluluk konusunda örnek olmasındadır.
Çünkü eğitim, yalnızca matematik, fizik veya tarih öğretmek değildir. Eğitim, insana sorgulamayı, başkasının hakkına saygı duymayı, özgür düşünmeyi ve adalet duygusunu kazandırmaktır.
Ve unutmayalım: Bir toplumun gerçek geleceği, yetiştirdiği çocukların kaç sınav kazandığıyla değil, nasıl insanlar olduklarıyla ölçülür.
Belki de artık sormamız gereken soru şudur: Çocuklarımızı bu düzene uyum sağlamaları için mi yetiştiriyoruz, yoksa daha adil bir düzen kurabilecekleri bilinci kazanmaları için mi?
Çünkü çürümenin en tehlikeli hâli, kötülüğün varlığı değil; insanların onu değiştiremeyeceklerine inanarak sessizliğe alışmasıdır.
Dr. Dilek Baran