Yaşıyoruz; Peki Gerçekten Var mıyız?
“Yokken var olabiliyoruz; ancak varlıkta var olamıyoruz.” İlk bakışta bir çelişki gibi duran bu cümle, aslında çağımız insanının içinden geçtiği sessiz bir gerilimi anlatıyor.
İnsan bazen elinde hiçbir şey yokken hayallerinde, arayışında ve umudunda yaşar. Bir ihtimale tutunur; yarına dair kurduğu düşte kendine yer açar. Sonra o ihtimaller gerçekleşir, sahip oldukları artar, hayatı dışarıdan bakıldığında düzene girer. Fakat tam da o noktada, beklenen huzur gelmeyebilir.
Çünkü insanın bir şeye sahip olması, o şeyin içinde kendine ait bir hayat kurabildiği anlamına gelmez.
Belki de yaşamın anlamını yeniden sorgulamamız gereken yer burasıdır: Bir hayatın içinde bulunmakla, o hayatın içinde gerçekten var olmak arasındaki fark.
İnsan yalnızca nefes alan, çalışan, tüketen ve görevlerini yerine getiren bir varlık değildir. Yaşadığını hissetmek; bir ilişkiye, emeğe, söze ve zamana kendi anlamını katabilmektir.
Oysa modern hayat, varoluşu çoğu kez ölçülebilir başarılarla tarif ediyor: Ne kadar kazandın, ne kadar ilerledin, kaç kişiye ulaştın, ne kadar görünürsün? Bu soruların yanıtları çoğaldıkça insanın kendine sorduğu daha temel bir soru geride kalıyor: Bütün bunların içinde ben neredeyim?
Georg Simmel, modern yaşamı incelerken birey ile onu aşan toplumsal dünyanın arasındaki ilişkiye dikkat çeker. Ona göre modern insanın hayatını anlamak, yalnızca kişinin kendi iç dünyasına bakmakla mümkün değildir; bireyin, kendisinden büyük toplumsal yapılarla kurduğu ilişkiyi de görmek gerekir.
Bu tespit bugün daha da görünür: Şehirlerin, kurumların, teknolojinin ve hızın büyüyen dünyasında insanın önüne sayısız seçenek çıkıyor. Fakat seçeneklerin çoğalması, insanın kendini daha özgür ve daha bütün hissetmesini her zaman sağlamıyor. Bazen herkesle bağlantı kurabiliyor, ama kimseyle gerçekten karşılaşamıyoruz. Her an bir şeylere yetişiyor, fakat kendi hayatımıza yetişemiyoruz.
Çünkü modern insanın zamanı çoğu kez kendisine ait değil. Gün, yapılacaklar listeleriyle bölünüyor; dikkat sürekli bir sonraki uyarana çekiliyor. Sessizlik, verimsizlik; dinlenmek, geride kalmak gibi algılanabiliyor. İnsan, ne hissettiğini anlamaya fırsat bulamadan bir sonraki işine, görüşmesine, ekrana ya da sorumluluğuna geçiyor. Böylece hayat akıyor; fakat insan o akışın içinde kendi varlığını duymakta zorlanıyor.
C. Wright Mills, bireyin yaşadığı sorunlarla toplumun yapısal meseleleri arasındaki bağı kurmanın önemini vurgular. Kişisel sıkıntılar ile toplumsal sorunları birlikte düşünmeye çağırır; insanın başına gelenleri yalnızca kendi kusurları ya da kişisel yetersizlikleri üzerinden açıklamanın eksik kalacağını söyler.
Mills’in “kişisel sorunlar” ile “kamusal meseleler” arasında kurduğu bu ayrım, sosyolojik düşüncenin temel araçlarından biridir.
Bu bakış, “Neden bu kadar yorgunum?”, “Neden hiçbir şey beni mutlu etmiyor?” ya da “Neden kendimi ait hissetmiyorum?” sorularına daha geniş bir pencereden bakmamızı sağlar.
Elbette her duygunun tek bir toplumsal açıklaması yoktur. Ancak güvencesizlik, geçim baskısı, yalnızlaşma, sürekli kıyaslanma ve başarı zorunluluğu, insanların yaşamı nasıl deneyimlediğinden bağımsız düşünülemez. Birçok kişinin aynı anda kendini yetersiz, geride kalmış veya görünmez hissetmesi, yalnızca bireysel bir mesele değil; üzerinde düşünülmesi gereken toplumsal bir işarettir.
Émile Durkheim da insanı toplumdan kopuk, tek başına anlaşılabilecek bir varlık olarak görmez. Toplumsal yaşamın ortadan kalkmasıyla ahlaki hayatın da anlamını yitireceğini belirtir.
Bu düşünce, bugün içinden geçtiğimiz yalnızlık duygusuna başka bir yönüyle ışık tutuyor. İnsan, yalnızca çevresinde başkaları olduğu için toplumsal bağ kurmuş olmaz. Görülmek, dinlenmek, ciddiye alınmak ve bir başkasının hayatında gerçek bir karşılık bulmak ister.
Kalabalıklar içinde bulunup kimseye dokunamamak, insanın varlığını çoğaltmaz. Bazen yalnızlık, etrafta kimsenin olmaması değil; insanın olduğu hâliyle kimseye ulaşamadığını düşünmesidir.
“Yokken var olmak” belki de tam burada başlar: Henüz sahip olunmayan bir hayatın içinde, insanın kendine ait bir ihtimal taşıması… Umut, arayış ve hayal, kişiye henüz gerçekleşmemiş bir gelecekte yer açar. “Varlıkta var olamamak” ise sahip olduklarımızın, üstlendiğimiz rollerin ve yetişmeye çalıştığımız hedeflerin bizi kendimizden uzaklaştırdığı noktada belirir. İnsan bir mesleğin, bir unvanın, bir ailenin ya da başkalarının beklentilerinin toplamından ibaret değildir. Ama bazen bu kimlikleri sürdürmek uğruna, kendi sesini duymayı erteler.
Oysa yaşamın anlamı, her zaman büyük cevaplarda saklı olmayabilir. Bazen bir insanı gerçekten dinlemekte, yapılan işin başkasının hayatına değdiğini bilmekte, bir sofrada acele etmeden oturmakta, “Bunu gerçekten ben mi istiyorum?” diye kendine sorabilmektedir. Bunlar küçük şeyler gibi görünebilir. Fakat insanın hayatla kurduğu bağı yeniden hissetmesi çoğu zaman böyle başlar: Dışarıdan nasıl göründüğüne değil, içeride ne yaşadığına dikkat ederek.
Belki de soruyu “Hayatta neye sahibim?” diye sormaktan çıkarıp “Sahip olduklarımın içinde kendime ne kadar yer açabiliyorum?” diye sormanın zamanı geldi. Çünkü insan, yalnızca var olduğu için yaşamış olmaz. Yaşam; anlam kurabildiği, bağ kurabildiği ve kendi varlığını başkasının beklentileri arasında kaybetmediği yerde derinleşir.
Ve belki en baştaki cümle, bir umutsuzluk değil, bir çağrıdır: Varlığımızın içinden geçip gitmeyelim. Hayatın içinde yalnızca bulunmayalım; ona kendi sesimizle, seçimlerimizle ve kurduğumuz bağlarla katılalım.
Prof. Dr. Kürşat Şahin YILDIRIMER