ÇÖLLEŞEN TOPLUM: İnsanın İçindeki Gürültü, Dışındaki Yalnızlık
Ekonomik kriz, toplumsal atomizasyon ve insanın giderek kaybolan dayanışma duygusu üzerine
Bir toplum ne zaman çözülmeye başlar? İnsanlar birbirleriyle konuşmayı bıraktığında mı, birbirlerine güvenmediklerinde mi, yoksa aynı sokakta yaşayıp birbirlerinin acılarına kayıtsız kaldıklarında mı?
Belki de toplumsal çözülme büyük felaketlerle değil, gündelik hayatın içine yerleşen küçük kopuşlarla başlıyor. Markette fiyatlara bakarken yaşanan sessiz öfke, trafikte en küçük anlaşmazlığın kavgaya dönüşmesi, apartmanda birbirini tanımayan komşular, iş yerinde güvencesizlik nedeniyle büyüyen rekabet… Bütün bunlar, toplumsal ilişkilerin görünmeyen dokusunda meydana gelen aşınmanın işaretleri.
Avrupa'da marketlerin akıllı soğutma sistemlerine yönelik siber saldırılar bu açıdan yalnızca teknolojik bir güvenlik sorunu değil. Farklı ülkelerdeki marketlerin dondurucularının sıcaklıklarının uzaktan değiştirilmesi, gıdaların bozulması ve ekonomik kayıplar yaşanması, dijital sistemlerin fiziksel yaşam üzerindeki etkisini açıkça gösteriyor.
Peki, ekonomik ve toplumsal kırılganlıkların arttığı bir ülkede benzer bir kriz yaşanırsa sonuçları yalnızca maddi kayıplarla mı sınırlı kalır?
Türkiye açısından bu soruyu sormak gerekiyor. Çünkü ekonomik sıkışmışlık yalnızca insanların cebini değil, psikolojik dayanıklılığını ve birbirleriyle kurduğu ilişkileri de etkiliyor.
Ekonomik kriz yalnızca cebimizi değil, birbirimize bakışımızı da değiştiriyor.
Émile Durkheim'ın anomi kavramı, ortak değerlerin ve toplumsal düzenleyici normların zayıfladığı dönemleri anlamamıza yardımcı olur. Robert K. Merton'un yaklaşımı ise toplumsal beklentilerle bu beklentileri gerçekleştirme imkânları arasındaki uçurumun yarattığı gerilimi açıklar.
İnsanlardan başarılı olmaları, üretmeleri ve tüketmeleri beklenirken yaşam koşulları giderek ağırlaşıyorsa, ortaya yalnızca ekonomik yetersizlik değil, psikolojik ve toplumsal bir sıkışmışlık da çıkar.
Bir annenin markette çocuğunun istediği ürünü alamaması, emeklinin temel ihtiyaçlarından vazgeçmesi, çalışanın bütün gün emek verdiği hâlde geçinememesi yalnızca ekonomik deneyimler değildir. Bunlar çaresizlik, kaygı ve değersizlik duygularını da besleyebilir.
Burada yoksulluğun insanı kendiliğinden saldırganlaştırdığını söylemiyorum. Ancak sürekli güvencesizlik içinde yaşamanın, sosyal destekten yoksun kalmanın ve geleceği öngörememenin insan ilişkilerini nasıl zorladığını görmezden gelemeyiz.
Bir başka sorun ise toplumsal atomizasyon: İnsanların aynı toplumda yaşarken birbirlerinden giderek kopması.
Robert Putnam'ın toplumsal sermaye yaklaşımı, güvenin, karşılıklılığın ve sosyal ağların toplumların ortak sorun çözme kapasitesindeki önemini ortaya koyar.
Bugün aynı apartmanda yaşayan insanların birbirlerinin isimlerini bilmediği, komşusunun hastalığından haberdar olmadığı, insanların yardıma ihtiyaç duyduğunda kapısını çalabileceği birini bulamadığı bir yaşam biçimi giderek daha fazla tartışılmayı hak ediyor.
Telefonlarımızda yüzlerce insanla iletişim kurabiliyoruz. Peki, gerçekten zorlandığımızda kaç kişinin kapısını çalabiliyoruz?
Erich Fromm'un yabancılaşma ve özgürlük karşısındaki psikolojik gerilim üzerine düşünceleri, günümüz insanının yalnızlığını anlamak açısından önemlidir. Byung-Chul Han'ın Yorgunluk Toplumu yaklaşımı da sürekli performans ve başarı beklentisinin birey üzerinde yarattığı baskıya dikkat çeker.
İnsan artık yalnızca dışarıdan zorlanmıyor; kendisini de sürekli daha fazla çalışmaya, üretmeye ve yetişmeye zorluyor. Sonuçta kalabalıkların ortasında yalnız, iletişim hâlinde ama anlaşılmamış, sürekli meşgul ama ruhsal olarak yorgun bireyler ortaya çıkıyor.
Asıl tehlike, biriken öfkenin nereye yöneldiğidir.
Toplumsal sorunların nedenleri sorgulanamadığında öfke bazen en yakındaki insana yönelir. Farklı toplumsal gruplar, komşular, göçmenler veya ekonomik açıdan daha güçsüz kesimler günah keçisi hâline getirilebilir. René Girard'ın günah keçisi mekanizmasına ilişkin yaklaşımı bu süreci anlamak için önemli bir kuramsal çerçeve sunar.
Kolektif hak arama ve demokratik katılım kanallarının zayıflaması, bireysel öfkenin yapıcı bir toplumsal talebe dönüşmesini zorlaştırabilir. Ancak bu, şiddetin kaçınılmaz olduğu anlamına gelmez.
Tam da bu nedenle çözüm, insanlara yalnızca sabırlı ve anlayışlı olmalarını söylemekten geçmiyor. Ekonomik güvencenin, adil gelir dağılımının, erişilebilir psikolojik desteğin ve demokratik katılımın güçlendirilmesi gerekiyor. Mahalle dayanışmaları, ortak üretim alanları, kadın ve gençlik atölyeleri, yaşlılara yönelik destek ağları yeniden önem kazanmalı.
Dijital güvenlik de temel ihtiyaçların güvenliğiyle birlikte ele alınmalı. Çünkü marketlerin, gıda depolarının ve soğuk zincir sistemlerinin korunması artık yalnızca işletmelerin değil, toplumun ortak sorumluluğudur.
Peki, bütün bu gürültünün ortasında insan nasıl insanca kalacak?
Dışarıda bitmeyen bir kalabalık uğultusu var. Herkes konuşuyor ama kimse birbirini duymuyor. Herkes bir yerlere yetişmeye çalışıyor ama kimsenin kimseye ayıracak zamanı kalmıyor. Dışarıdaki gürültü sustuğunda ise bu kez yalnızlığın içindeki yankılar başlıyor.
Belki de çağımızın en derin yabancılaşması budur: İnsan yalnızca toplumdan değil, kendisinden de uzaklaşıyor.
Yine de toplumsal bağların tamamen koptuğunu söylemek, hâlâ varlığını sürdüren küçük dayanışma örneklerini görmezden gelmek olur. Bir komşunun diğerine yemek götürmesi, zor durumdaki bir ailenin ihtiyaçlarının karşılanması, gençlerin ortak bir sorun için bir araya gelmesi… Bunlar küçük davranışlar değil, toplumsal güvenin yeniden üretildiği alanlardır.
Çünkü bir toplumun gerçek yoksulluğu yalnızca insanların cebindeki paranın azalması değildir. Birbirlerine uzatabilecekleri ellerin, paylaşabilecekleri umutların ve birlikte kurabilecekleri gelecek düşüncesinin azalmasıdır.
Bir toplumun çöküşü, insanlar arasındaki bağların koptuğu gün değil; bu kopuşu artık kimsenin sorun olarak görmediği gün başlar.
Dr. Dilek Baran