Narh Nedir ve Gündeme Neden Geliyor?
Mehmet Nuri Bingöl
Zaman zaman duyduğumuz bir kelime: Narh. Eski metinlerde rastlarız, bazen güncel haberlerde bile geçer ama çoğu insan tam manasını bilmez.
"Narh koymak", "narh defteri", "narh esnafı" gibi deyimler bize geçmişten bugüne uzanan bir iktisadi düzeni anlatır.
Peki narh nedir derseniz, kısaca söylemek gerekirse: Narh, bir mal ya da hizmetin devlet tarafından belirlenen azami (en yüksek) satış fiyatıdır. Yani bir tür fiyat kontrolüdür. Bugün “fiyat tavanı” dediğimiz şeyin Osmanlı’daki, Selçuklu’daki, hatta Abbasi dönemindeki adıdır.
Narhın tarihi kökleri de söyle: Narh sistemi, özellikle Osmanlı Devleti’nde sıkça uygulanmıştır. Çarşı-pazarın istikrarı, halkın gıda ve temel ihtiyaçlara ulaşabilirliği için “ihtisap ağaları” veya “kapan eminleri” gibi vazifeli memurlar vardı. Bu kişiler, pazarları denetleyil belirlenen narh fiyatının üzerine satış yapan esnafa ceza uygularlardı.
Mesela, 16. yüzyılda İstanbul’da bir somun ekmeğin, bir okka etin, bir çift çarığın fiyatı bile narhla belirlenirdi. Bu narhlar “Narh Defteri” denilen kayıtlarda yer alırdı. Hem üretici kazansın hem halk ezilmesin denklemi gözetilirdi.
*"
Serbest Piyasa ve Narh Çatışır mı?
Günümüzde ise serbest piyasa ekonomisi hâkim. Arz-talep dengesi, fiyatı belirliyor. Ancak ne zaman ki piyasa bozulur, fırsatçılık artar, o zaman narh ya da benzeri mekanizmalar tekrar gündeme gelmelidir!. Çünkü devlet, gerektiğinde fiyatlara müdahale etmek zorunda kalabilir.
Bugün yüksek enflasyon, gıda krizi, fahiş kira artışları gibi durumlarda kamuoyunda “devlet buna bir narh koymalı!” sesi yükseliyor. Bu, aslında tarihî bir refleksin yeniden zuhurudur. Çünkü bu millet, adaleti gözeten bir devlet geleneğine sahiptir.
Narh: Dinimizce yasak mıdır, gereklilik midir? Narh, kötüye kullanılırsa esnafı bitirir. Ama doğru uygulanırsa hem tüketiciyi korur hem piyasaya denge getirir. Yani mesele, narh koymak değil, hikmetle narh koymaktır. Adil, dengeli ve piyasa gerçeklerine uygun bir narh; fırsatçılığı kırar, halkın duasını alır.
Bugün belki adı “fiyat tavanı”, “fiyat regülasyonu”, “sübvansiyon” olabilir ama ruhu aynıdır: Adaletle piyasaya müdahale etmek...
Osmanlı’nın ihtisap nizamı, modern ekonomi politikalarına hala ilham verecek kadar dengeli ve derinliklidir.
Narh, sadece bir fiyat değil; aynı zamanda bir ahlâk ve adalet düzeni meselesidir. Unutmayalım: Narhın olduğu cemiyetlerde fırsatçılık azalır, fukara ezilmez.
Ve o toplumda, alışveriş yalnız para değil, güvenle de yapılır.