Söz Uçar Yazı Kalır Mı?
Anlatılır ki; Yunus Emre ömrünün sonuna doğru üç bin şiirini bir deftere kaydeder. Yunus’un vefatından sonra bu defter, şeriatın zahirine sıkı sıkıya bağlı, "eğriyi doğruyu" kendi mizanıyla ölçen Molla Kasım’ın eline geçer. Molla Kasım bir su kenarına oturur; şiirleri okumaya başlar. "Bu şeriata aykırı" diyerek bin tanesini yakar, "Bu hakikate sığmaz" diyerek bin tanesini suya atar.
Tam iki bin birinci şiire geldiğinde şu beyti okur:
"Yunus Emre bu sözü eğri büğrü söyleme / Seni sîgaya çeken bir Molla Kasım gelir."
Molla Kasım, ismini o kağıtta görünce donakalır. Yunus’un bu dizeleri karşısında üzülür, ama elde sadece son bin şiir kalmıştır. Bugün dillerde dolaşan o bin şiir, Molla Kasım’ın imbiğinden geçmeye "layık" gördükleridir.
Bu menkıbe, Anadolu irfanının iki ana damarını temsil eder: Medrese ve Tekke. Molla Kasım medresedir; kuraldır, kitapdır. Yunus ise tekkedir; aşktır, doğallıktır. Sezai Karakoç, bu karşılaşmayı bir yok ediş değil, bir “yüzleşme” olarak görür. Karakoç’a göre Molla Kasım, Yunus’un şiirini ebedileştiren o "eleştirel akıl"dır. O olmasaydı, Yunus belki de bu kadar korunmuş bir özle bize ulaşamayacaktı.
Belki de hayatın asıl sırrı buradadır: Her düşünce sîgaya çekilmeli, her insanın bir Molla Kasım’ı olmalıdır. Bu durum, bir düşüncenin engellenmesi veya susturulması değil; aksine, o düşüncenin ateşle, suyla ve akılla imtihan edilerek daha iyiye, daha doğruya ulaşma gereksinimidir. Eleştirel bakış, hakikatin üzerindeki tozları temizleyen bir rüzgar gibidir. Molla Kasım’ın o sert süzgeci olmasaydı, Yunus’un sözleri belki de bu kadar berrak, bu kadar "kuşatıcı" bir güce erişemeyecekti. İnsan, kendi "Molla Kasım"ını bir düşman değil, kendisini en yüksek noktaya taşıyacak bir mihenk taşı olarak görmelidir.
Molla Kasım, Yunus’u sorgulayarak aslında onu tescilleyen kişidir. Tarihsel perspektifte ise o, sadece bir menkıbe figürü değildir. Azerbaycan halk düşüncesinde, şiir ve yazı türlerinde iz bırakmış bir halk düşünürüdür. Doğu Anadolu ve Azerbaycan sahasındaki bilge ve sert eleştirmen tipolojisinin bir yansımasıdır. O, sözün nereye gideceğini bilen, tartmadan söylemeyen bir geleneğin temsilcisidir.
"Söz uçar, yazı kalır" deriz; ancak yazı da onu doğru ellere teslim etmezseniz zamanın içinde kaybolur gider. Bugün biz Yunus’un nefesini içimize çekebiliyorsak, bu hem Yunus’un o muazzam samimiyeti hem de Molla Kasım’ın o sarsılmaz muhafızlığı sayesindedir.
Yunus yaktığı ışıkla, Molla Kasım ise o ışığı süzüp bugüne ulaştıran aynasıyla var olmuştur. Şiirlerin binini gökyüzüne, binini denizin derinliklerine bırakırken; bize kalan o son bin şiir, "sîgadan geçmiş" bir insanlık mirasıdır. Unutmayalım ki; hakikat ancak onu doğru bir dille bize iletenler ve o iletilenleri titizlikle koruyanlar sayesinde varlığını sürdürür.
Bu bildik menkibe üzerinden bir bakışda bizden gelsin.
Saygıyla selam ve duayla...