DEVLET, CEMAATLER VE EGEMENLİĞİN SINIRLARI…
DEVLET İÇİNDE DEVLET OLMAZ…
TARIKAT VE CEMAATLER NASIL BÜYÜDÜ? DEVLET PARALEL YAPILARLA NASIL MÜCADELE ETMELİ?
Alihan Kurişoperasyonuüzerindeneğitim, sosyalihtiyaç, siyasetvedevletaklıüzerinebirdeğerlendirme…
Bilgi özetiburadadır…
GİRİŞ: MESELE BİR OPERASYONDAN İBARET DEĞİLDİR
Süleymancılarolarakbilinenyapılanmanınlideri Alihan Kuriş’in de aralarındabulunduğuçoksayıdakişinin Ankara Cumhuriyet BaşsavcılığıtarafındanyürütülensoruşturmakapsamındagözaltınaalınmasıveardındanKurişdahil 32 kişinintutuklanması, Türkiye’detarikatvecemaatlermeselesiniyenidengündeminmerkezinetaşıdı.
Soruşturmanınsuçörgütükurmaveyönetme, suçörgütüneüyeolma, suçtankaynaklananmalvarlığıdeğerleriniaklama, kamukurumvekuruluşlarızararınadolandırıcılıkve Vergi UsulKanunu’namuhalefetgibisuçlamalarüzerindenyürütüldüğübasınayansıdı. Bu suçlamalarıntamamıyargılamanınkonusudur; kesinleşmişmahkûmiyetanlamınagelmez.
Fakatbenimaçımdanasılmesele Alihan Kurişdeğildir. Asılmesele, Türkiye’detarikatvecemaatlerinonlarcayıliçindenasılbüyüyebildiği, hangi toplumsalihtiyaçlaracevapverdiği, nasılekonomikvesiyasigüçmerkezlerinedönüştüğüvedevletinbuyapılarkarşısındanasılbirpolitikaizlemesigerektiğidir.
Bu meseleyiyalnızca “cemaatlereoperasyonyapılıyor” veya “dindarlaraoperasyonyapılıyor” şeklindeokumakbüyükbiryanılgıdır. Devletingöreviinsanlarıninancınamüdahaleetmekdeğildir. Devletingörevi, hiçbirörgütlüyapınındevletegemenliğineortakolmasınaizinvermemektir.
Son dönemdeSüleymancılarcemaatinintepeyönetimineyönelikyürütülenadliveidarisüreçler, Türkiye’detarikatvecemaatolgusunundevletleolanilişkisini, büyümedinamiklerinivesiyasikonumlanışlarınıyenidentartışmayaaçtı. "Bu operasyonlarcemaatlerekarşıdeğildir" şeklindekiyumuşatıcısöylemlermeseleninözünüıskalamaktadır. Devlet; egemenliğineortakkabuletmeyen, gücününbirkısmınındahigayriresmîodaklarcadevşirilmesineizinvermeyenmeşrutekotoritedir. Bir yapınındevletealternatifteşkiletmesiiçin 15 Temmuz’dagörüldüğügibifiilîbirkalkışmayagirişmesigerekmez; devlet, milli birliğivekurumsalotoritesiniaşındıran her türlüyapıyakarşıhukukdairesindetedbiralmaklayükümlüdür.
TARİKATLAR VE CEMAATLER NEDEN BÜYÜDÜ?
Özellikle 1970’lerden itibarenTürkiye’deçeşitlitarikatvecemaatlerinhızlıbiçimdebüyüdüğünügörüyoruz. Bu büyümeyiyalnızcadinîmotivasyonlaaçıklamakeksiktir. Bunun arkasındaçokgüçlübirsosyalihtiyaçzeminivardı.
Köylerdeyaşayanailelerinönemlibirbölümüçocuklarınınortaokulaveliseyedevametmesiniistiyordu. Ancakokulunkilometrelerceuzaktaolduğu, ulaşımınyetersizkaldığı, yatılıdevletimkânlarınınsınırlıolduğuyerlerdeailelerinönündegerçekbirsorunbulunuyordu: Çocukneredekalacak, nasılokuyacak, kimsahipçıkacaktı?
Benimkendiköyümdeortaokulyaklaşık 4–5 kilometreuzaklıktaydı. Daha zordurumdaolanköylerdebumesafe 8–9 kilometreyeçıkabiliyordu. Bugününulaşımveiletişimşartlarıylageçmişideğerlendirmekkolaydır; fakat o dönemdebumesafe, özellikleküçükyaştakiçocuklaraçısındanciddibirengeldi.
Cemaatler tam da buboşluktabüyüdü. Kurslar, öğrenciyurtları, burslar, yardımderneklerivepansiyonlararacılığıylaçocuklarabarınmaveeğitimimkânısundular. Başlangıçtabazıyerlerdeçocuklarınokuleğitimineerişimi bile buyapılarınsağladığıimkânlarlamümkün hale geldi; sonrakiyıllardaiseçocuklarınörgüneğitimlerinisürdürürkencemaatlerin yurt vekurslarındanyararlandığıdahayaygınbir model ortayaçıktı.
İkinciönemliunsurisehalkındinîeğitimtalebiydi. BirçokaileçocuğununKur’an-ı Kerim öğrenmesini, temeldinîbilgileriedinmesiniistiyordu. O dönemdebugünküölçekteyaygınlaşmış imam hatipokullarıvealternatifdinîeğitimimkânlarıbulunmuyordu. Cemaatlerhalkınbutalebinidoğruokuduveonacevapverenbiryapıkurdu.
Buradançıkarılmasıgerekenstratejikdersaçıktır: Devletinbıraktığıboşluğubaşkabirörgütlenmedoldurur.
Büyümenin Arka Planı: KamusalBoşluklarveToplumsalTalepincelendiğinde; 1970’li yıllardanitibarencemaatvetarikatyapılanmalarınınhızlakitleselleşmesitesadüfdeğildir. Bu büyümenintemelindeikisomutetkenyeralmaktadır:
DevletinAltyapıveİmkânYetersizliği:Özelliklekırsalkesimdeortaokulvelisedüzeyindekiokullarınköylerekilometrelerceuzaktaolması, taşımalıeğitimve yurt imkânlarınınbulunmayışı, dargelirliailelerialternatifarayışınaitmiştir. Süleymancılar, "Kurs ve Okul Talebelerine Yardım Dernekleri" adıaltındaaçtıklarıpansiyonveyurtlarlabuboşluğudoğrudandoldurmuştur. FETÖ gibielitveseçicibirkitleyerinezengin-fakir ayrımıgözetmeksizinkırsaldakitümtalepkarçocuklarıbünyelerinekataraktabanlarınıgenişletmişlerdir.
Dini Eğitim Talebinin Karşılanamaması:ToplumunçocuklarınaKur’an-ı Kerim vetemeldinibilgileriöğretmearzusunadöneminresmikurumlarınınyeterliveyaygıncevapverememesi, bugruplarınkendilerinimeşruvezaruribiradresolaraksunmalarınazeminhazırlamıştır.
SÜLEYMANCILARIN BÜYÜME MODELİ: SADECE ZENGİNLERE DEĞİL, İHTİYACI OLAN HERKESE ULAŞMAK…
Süleymancıyapılanmasınınbüyümesinideğerlendirirken, onuFETÖ’nüninsankaynağıvesosyaltabanoluşturmayöntemiylebirebiraynıgörmekdoğrudeğildir. FETÖ’nünözelliklebelirlieğitim, ekonomikvesosyalçevrelerdenseçtiğiöğrencilerüzerindenuzunvadelibirkadrosistemikurduğubilinir. Süleymancıyapıiseözellikle ilk dönemlerindezengin-fakir ayrımıyapmadan, talepedenveailesitarafındankendisineteslimedilençocuklaraulaşandahagenişbirtabanmodelioluşturdu.
Bu, örgütlenmenintoplumsalyayılmasınıkolaylaştırdı. Köyçocuğuileşehirçocuğu, dargelirliaileilevarlıklıaileaynı yurt vekursağıiçindebuluşabildi. Böylecesadecebirdinîeğitimçevresideğil, zaman içindebirbirinitanıyan, birbirineişveimkânsağlayabilen, sosyalbağlarıgüçlübirtoplulukmeydanageldi.
Buradatekrarvurgulamakgerekir: Bir topluluğundinîeğitimvermesiiledevletiçindeparalelbirgüçmerkezioluşturmasıaynışeydeğildir. Sorun, ikinciaşamadabaşlar.
“SİYASET DIŞI CEMAAT” SÖYLEMİNE İTİRAZ
Türkiye’debazıcemaatleriçinyıllarca “siyasetleilgilenmiyorlar” değerlendirmesiyapıldı. Ben buyaklaşımıntarihselgerçekliği tam olarakaçıklamadığınıdüşünüyorum.
Bir cemaatinseçimleredoğrudan parti olarakkatılmaması, onunsiyasetindışındaolduğuanlamınagelmez. Oy tercihleri, adaylarüzerindekietkisi, bürokrasiyleilişkileri, ekonomikağlarıvekamuoyunuyönlendirmekapasitesi de siyasetinparçalarıdır.
1970’li yıllardaTürkiye’de İslami duyarlılığıyükseksiyasihareketlerinbaşında Necmettin Erbakan’ın Milli Selamet Partisi ve Alparslan TÜRKEŞ’inMilliyetçiHareketPartisi bulunuyordu. Buna rağmenbazıcemaatlerin MHP veMSP’yemesafelidurduğu, hatta Erbakan vehareketihakkındaağıreleştirileryaptığı, hakâret ettikleri, münafıklıklaithamettikleritarihselbirgerçektir. İmam hatipokullarıkonusunda da dönemdönemsertçatışmalaryaşanmıştır. Bu örnekler bize şunugösterir: Dinîkimlikilesiyasitercihaynışeydeğildir.
Sonrakidönemlerdefarklıcemaatlerinfarklısiyasipartilereyöneldiğigörüldü. AK Parti’nin ilk dönemlerindegenişmuhafazakârkitlelerindesteğiiçindeçeşitlicemaatlerin de yeraldığı, dahasonrakiyıllardaisebazıgrupların AK Parti ileciddibiçimdeayrıştığıkamuoyununmalumudur. Dolayısıylamesele “cemaatlersiyasetekarışıyor mu?” sorusundandahageniştir.
Asılsorunşudur: CemaatveTarikatlarkendimensuplarınınsiyasitercihiniözgürbırakmakyerineörgütlübirsiyasimekanizmayadönüşüyor. Bu durum ciddibirMillîGüvenliktehdididir. Düşününülkeninenbüyükcemaatlerindenbirininliderişaibelibirşekildeölübulunuyor. FETÖCÜ bir doctor raporyazıyor. Yerinegelenliderisetamamenoperasyon…
"SiyasetDışı" Efsanesive İmam Hatip Karşıtlığı…
Sözkonusuyapılarınsiyasettenuzakdurduğutezigerçeğiyansıtmamaktadır. Aksine, bugruplar her dönemsiyasidengelerinmerkezindeyeralmışvedönemselmenfaatlerinegörepozisyonbelirlemişlerdir.
12 Eylül öncesindeMerhum Necmettin Erbakan liderliğindeki Milli Selamet Partisi veMerhum Alparslan Türkeş önderliğindekiMilliyetçiHareket Partisi hareketinekarşısergilenensertmuhalefet, hattakaralamaboyutuna varan tavırlarbununaçıkgöstergesidir. Aynızihniyet, devletindenetiminde din eğitimiveren İmam Hatip Liselerine "İmam Hatap (Cehennem Odunu)" diyerekkarşıçıkmış, müftülereveresmi din görevlilerinehusumetbeslemiştir. Resmi din eğitiminiveyerlisiyasihareketlerihedefalanbupragmatizm, günümüzde de çıkarlaragöreşekillenensiyasiyönelimlerledevametmektedir.
DEVLETİN İLKELERİ: DİN ÖZGÜRLÜĞÜ VAR, PARALEL OTORİTE YOK…
Devlet, vatandaşındininiyaşamasınamüdahaleetmemelidir. İnsanKur’anöğrenebilir, dinîsohbetyapabilir, ibadetedebilir, istediğidinîçevreyleilişkikurabilir. Bunlartemelözgürlüklerdir.
Fakataynıdevlet, hiçbircemaatinkendihukukunu, kendiekonomikdüzenini, kendieğitimsistemini, kendikadromekanizmasınıvekendi emir-komutazincirinidevletinüzerinekoymasınaizinveremez.
Bu nedenletemelilkeyiaçıkkoymakgerekir:
Din özgürlüğüvardır; örgütselegemenliközgürlüğüyoktur.
Bir yapıeğitimveriyorsaeğitimmevzuatınauyacaktır. Yurt işletiyorsa yurt mevzuatınauyacaktır. Para topluyorsamalidenetime tabi olacaktır. Şirketişletiyorsaticaretvevergihukukunauyacaktır. Kamu görevlileriüzerindeörgütsel emir-komutakurmayaçalışıyorsadevlet buna müdahaleedecektir.
Devletinmüdahalesikişinininancınadeğil, örgütünhukukdışınaçıkmasınayönelmelidir.
FETÖ TECRÜBESİNİN EN BÜYÜK DERSİ: 15 TEMMUZ’U BEKLEMEMEK
FETÖ tecrübesininTürkiye’yeverdiğienağırderslerdenbirişudur: Devlet, biryapınınsilahlıkalkışmayageçmesinibeklememelidir.
15 Temmuz 2016’ya gelindiğindeartıkmeseleyalnızcabircemaatineğitimfaaliyetlerideğildi. Devlet kurumlarınasızma, kadrolaşma, emir-komutazincirlerioluşturmavenihayetsilahlıkalkışmaboyutunaulaşanbiryapısözkonusuydu.
Devlet aklıdahaerkenaşamadaşusorularısormalıdır:
Bu yapıkendiinsankaynağınıkapalıbirsistemiçinde mi yetiştiriyor?
Mensuplarınadevletkurumlarındandahagüçlübirsadakat mi yüklüyor?
Kamu görevlileriniörgütselhiyerarşiyebağlıyor mu?
Ekonomikkaynaklarışeffafmı?
Yurt, okul, burs veyardımsistemleriüzerindedenetimsizbirgüçmüoluşturuyor?
Siyasi tercihleritoplucayönlendirmeyeçalışıyor mu?
Eğerbusorularıncevabı “evet” ise, devletingörevi 15 Temmuz’ubeklemekdeğildir.
OSMANLI TECRÜBESİ VE DEVLET EGEMENLİĞİ
Türk devletgeleneğindeegemenliğinparçalanmasınakarşıgüçlübirhassasiyetvardır. Osmanlıdönemindetarikatlarvedinîyapılartoplumhayatındaönemli roller üstlenmişolsalar da devletinüzerindebağımsızbiregemenlikalanıkurmalarınaizinverilmemiştir.
Buradançıkarılacakderstarikatları yok etmekdeğildir. Ders, devletinbütüntoplumsalyapılarıkendihukukdüzeniiçindetutmasıdır.
Ben bunu “devletkıskançtır” sözüyledeğil, dahadoğrubirstratejikkavramlaifadeederim: “Devlet egemenliğipaylaşmaz. Çünküdevletinüzerindebaşkabirotoritekurulursa, oradaartıkhukukdevletideğil, çokluegemenlikortayaçıkar. Çokluegemenlikisemillîgüvenlikaçısındansürdürülebilirdeğildir.
Tarihsel Devlet AklıveCemaatOlgusu
Tarihseltecrübe, devletinkendisınırlarıiçindekontrolsüzgüçodaklarınaaslaizinvermediğinigösterir. OsmanlıDevleti, tasavvufiyapılarıhiçbir zaman devletotoritesininüzerineçıkarmamış; tekkelerinfaaliyetlerindengiyimkuşamlarınakadarsıkıbir nizam vedenetimmekanizmasıişletmiştir.
Devlet, kendivatandaşınıneğitim, barınmaveinançihtiyacınıhiçbiraracıyapıyamuhtaçbırakmayacakşekildekarşılamakzorundadır. Gücünühalktanveanayasadanalanmeşruotoritekarşısındahiçbirzümreayrıcalıklıdeğildir; devletinüzerinde, milletinortakiradesindenbaşkahiçbirhiyerarşikyapıvarlıkgösteremez.
DEVLET NE YAPMALI?..
Türkiye’ninihtiyacı yeni bir“Tarikat Savaşı” değildir. Türkiye’ninihtiyacı, tarikatvecemaatlerindoğmasınanedenolansosyalboşluklarıdevleteliylekapatmakvebütünörgütlüyapılarışeffafhukukdüzenine tabi kılmaktır.
Birinci olarak, köydenkentebütünçocuklarınkalitelidevletyurtlarınaerişimisağlanmalıdır.
İkinciolarak, ailelerinKur’anvetemeldinîbilgitalepleridevlettarafındangüvenilir, ehilvedenetlenebilirkurumlararacılığıylakarşılanmalıdır. Vatandaşdinîeğitimalmakiçinkapalıörgütleremecburbırakılmamalıdır.
Üçüncüolarak, bütünöğrenciyurtları, burs sistemleriveyardımkuruluşlarışeffafbiçimdedenetlenmelidir.
Dördüncüolarak, cemaatlerinekonomikyapılarıvekamukaynaklarıylailişkilerihukukauygunşekildedenetlenmelidir.
Beşinciolarak, kamupersoneliüzerindehiçbircemaatveyatarikatınörgütselsadakatilişkisikurmasınaizinverilmemelidir.
Altıncıolarak, siyasipartilerlecemaatlerarasındakiilişkilerşeffaf hale getirilmelidir. Hiçbircemaatinkapalıkapılarardındasiyasipazarlıkyapanbirgüçmerkezihalinegelmesineizinverilmemelidir.
Yedinciolarak, devletbütündinîgruplaraaynıhukukstandardınıuygulamalıdır. Bir yapıiktidarayakınolduğuiçinkorunmamalı, muhalifolduğuiçin de hedefalınmamalıdır.
İştegerçektarafsızlıkbudur.
“BU OPERASYON TARİKATLARA KARŞI DEĞİL” TARTIŞMASI…
Son operasyonunardından “Bu tarikatlaraveyacemaatlereyönelikbiroperasyondeğildir” yönündekiaçıklamalar da tartışıldı. Buradakavramlarıdoğrukullanmakgerekir.
Devlet birdinîinancaoperasyonyapmaz. Ancakdevlet, dinîkimliğiolanbirörgütlüyapınınsuçişlediğinedairsomutdelillerbulunduğunda o yapıyayönelikadliişlemyapar. Bunun dinleilgisiyoktur; hukukunuygulanmasıylailgisivardır.
PKK’nınsiyasiuzantısıolduğudeğerlendirilenbirsiyasiyapıhakkındaişlemyapılması, bütünsiyasetkurumunasavaşaçıldığıanlamınagelmediğigibi; bircemaatyapılanmasıhakkındasuçsoruşturmasıyürütülmesi de bütündindarlarasavaşaçıldığıanlamınagelmez.
Devlet, kendiegemenliğinitehditeden her yapıyakarşıhukukiçindegereğiniyapmalıdır. Buradaölçüdinîkimlikdeğil, eylemdir; siyasikimlikdeğil, hukuktur; cemaatmensubiyetideğil, suçunvarlığıdır.
SONUÇ: DEVLET BOŞLUK BIRAKMAYACAK, HUKUKTAN DA SAPMAYACAK…
BugünTürkiye’ninönündekimeseleyalnızca Alihan Kurişsoruşturmasıdeğildir. Bu soruşturma, dahabüyükbirsorununkapısınıaçmıştır: Türkiye’decemaatvetarikatlarnedenbukadarbüyüksosyal, ekonomikvesiyasiağlaroluşturabildi? Cevapyalnızcaonlarınbaşarısındaaranamaz. Devletingeçmiştebıraktığıboşluklarda da aranmalıdır.
Çocuklarıneğitimihtiyacıvardı; cemaatler yurt açtı. Barınmaihtiyacıvardı; cemaatlerpansiyonaçtı. Burs ihtiyacıvardı; cemaatler burs verdi. Kur’anöğrenmetalebivardı; cemaatlerkursaçtı. Sosyaldayanışmaihtiyacıvardı; cemaatlerderneklerkurdu. Devlet bugünbütünbualanlarıvatandaşınagüçlü, kaliteli, şeffafvegüvenilirbiçimdesunmakzorundadır.
Fakatbununyanındaikincibirşartvardır: Hiçbircemaat, hiçbirtarikat, hiçbirsiyasiyapı, hiçbirekonomikgrupdevletinüzerindeveyadevletleeşdeğerbirotoritehalinegelemez. Devlet enbüyükvemeşruotoritedir. Bizim devletanlayışımızda din hürdür; fakatdevletegemenliğitektir. Tarikatmensubuolmaksuçdeğildir. Cemaatmensubuolmaksuçdeğildir. Dindar olmaksuçdeğildir. Kur’anöğrenmeksuçdeğildir. Ama suçişlemekyasaktır, devletgereğiniyapar.
Devlet içindeörgütlüparalelotoritekurmakiseyalnızcabirinançmeselesideğil, doğrudandevletmeselesidir. Bu nedenleTürkiye’ninihtiyacı ne din düşmanlığıdır ne cemaatdüşmanlığıdır. Türkiye’ninihtiyacıgüçlüdevlet, güçlühukuk, güçlüeğitimvegüçlütoplumdur.
Ve benimkanaatimşudur: DevletinTarikatı, cemaatlerinüzerindebirbaşkatarikatdeğildir. Devletinmeşruiyetkaynağı millet iradesivehukuktur. İnananinsanındiniözgürdür; fakatdevletinegemenliğibölünmez. Devlet, vatandaşınıherhangibircemaatemecburbırakmayacakkadargüçlüolmalıdır. İştedevletaklıbudur.
E. Yb. Halil MERT
Strateji ve P/H. Uzmanı
KURT KIŞI GEÇİRİR, AMA YEDİĞİ AYAZI UNUTMAZ.