Evrenin Sessizliği İle İnsan Bilincinin Anlam Arayışı Arasındaki Gerilimi
İnsanlık tarihi, gökyüzüne bakıp "Ben neden buradayım?" diye sormaya başladığı günden bu yana, belki de en büyük çatışmasını yaşıyor.
Bilimin bize yıldızların nasıl oluştuğunu, genlerimizin nasıl çalıştığını, evrenin milyarlarca yıl içinde nasıl genişlediğini anlattığı bir çağda yaşıyoruz. Ancak aynı bilim, "Neden yaşamalıyım?" sorusuna bir formül sunmuyor.
Öte yandan dinler, bu boşluğu binlerce yıldır aşkın cevaplarla dolduruyor ancak farklı inançların çeşitliliği, tüm insanlığı ikna edecek tek bir nesnel zemin oluşturamıyor.
Peki, bilimin kesin doğrular sunamadığı, dinlerin herkesi aynı potada buluşturamadığı ve ölümün yaşamı kaçınılmaz bir sonla noktaladığı bir evrende; insanın hayatı yaşamaya değer kılan nesnel bir anlam bulması mümkün müdür?
Yoksa bütün anlamlar, varoluşçuların savunduğu gibi, insan zihninin belirsizlik kaygısıyla baş edebilmek için ürettiği "öznel tesellilerden" mi ibarettir?
Çoğu insan, hayatın anlamını sanki bir yerlerde, bir taşın altında veya yıldızların ardında keşfedilmeyi bekleyen bir "nesne" gibi arıyor. Eğer onu bulursak, hayatın bir anda kusursuz bir uyuma kavuşacağını sanıyoruz. Oysa bu arayışın kendisi, insan bilincinin en ayırt edici özelliği olabilir.
Düşünün! Evren 13,8 milyar yıldır var. Milyarlarca yıl boyunca atomlar çarpıştı, galaksiler oluştu, yaşam evrildi. Ve bir noktada, maddenin içinden bir "bilinç" çıktı ve kendine sordu: "Ben neyim?"
Bu soru, evrenin tarihindeki en ilginç olaydır. İnsan, yıldız tozunun kendisini sorgulayan hâlidir. Eğer hayatın anlamını bulamıyorsak, bu belki de sorunun yanlış sorulmasından kaynaklanıyordur.
"Hayatın anlamı nedir?" sorusu, bir 'nesne' aradığımızı varsayar. Oysa belki de anlam, keşfedilen bir nesne değil, her gün yeniden inşa edilen bir fiildir. Merak etmek, öğrenmek, sevmek, adaleti aramak ve başkasının acısını azaltmaya çalışmak…
Ölümü genellikle anlam arayışımızın en büyük düşmanı olarak görürüz. "Madem sonunda her şey bitiyor, o hâlde hiçbir şeyin değeri yok" diyen nihilizm, ölümün kaçınılmazlığını hayata karşı bir argüman olarak kullanır. Ancak bu bakış açısı, zamanın değerini ıskalar.
Sonsuz bir ömrümüz olsaydı, bugün aldığımız hiçbir kararın önemi kalmazdı. Yarın yapmadığımızı bin yıl sonra yapabilirdik. Seçimlerimizin bir ağırlığı olmazdı. Oysa ölümlü olmak, her anı bir tercih hâline getirir.
Affetmenin aciliyeti, sevmenin kıymeti, üretmenin coşkusu; hepsi sınırlı bir süreye sahip olmamızdan kaynaklanır. Ölüm, hayatı değersizleştiren bir silgi değil; onu bir sanat eserine dönüştüren çerçevedir. Bir konser, hiç bitmediği için değil, sadece bir kez dinlenebildiği için o kadar çarpıcıdır.
Varoluşçular, "Anlamı biz yaratırız" derken büyük bir özgürlük alanı açtılar. Ancak burada bir tehlike var. Eğer anlam sadece benim ruh hâlime bağlıysa, bu gerçekten bir anlam mıdır? Bugün resim yapmayı anlamlı bulup yarın vazgeçiyorsam, bu sadece bir "heves" değil midir?
İşte tam bu noktada, nesnel ile öznel arasındaki o gizemli köprüye ihtiyaç duyarız. Belki de anlam, ne tamamen evrenin bize dayattığı bir yasa ne de tamamen beynimizin uydurduğu bir masaldır.
Anlam; insan ile dünya arasındaki o etkileşimden doğan bir "ilişkidir". Müzik, ses dalgaları (nesnel) ile o sesi işiten ruhun (öznel) buluşmasıdır. Ses dalgası tek başına müzik değildir, ruh da tek başına o notaları var edemez. Hayatın anlamı da belki tam burada, insanın dünyayı anlama ve dünyayı iyileştirme çabasının kesiştiği o noktada ortaya çıkar.
Bilimin "anlam" hakkında sessiz kalması, onun bir eksikliği değil, yönteminin bir gereğidir. Mikroskopla adaleti göremezsiniz, teleskopla sevgiyi ölçemezsiniz. Ancak bu, adaletin veya sevginin gerçek olmadığı anlamına gelmez. Bilim, "nasıl" sorusunu cevaplamada eşsizdir; ama "neden" sorusu insanın vicdanına ve aklına emanet edilmiştir.
Bu noktada en savunulabilir tutum, belki de "epistemik alçakgönüllülüktür". Yani; "Hayatın nihai anlamını kesin olarak bilmiyorum; ama bu belirsizlik, yaşamın anlamsız olduğu anlamına gelmiyor" diyebilme cesareti…
İnsan, kesin cevaplara sahipmiş gibi davrananların dogmatizmi ile her şeyin anlamsız olduğunu savunanların karamsarlığı arasına sıkışmak zorunda değildir.
Madem kesin bir cevap yok, o hâlde nasıl yaşayacağız?
Cevap basit ama uygulanması zor. Hakikati arayarak…
İnsan; doğruyu, güzeli ve iyiyi aradığı sürece, anlam denilen o pusula hep çalışmaya devam edecektir.
Anlam arayışı bir varış noktası değil, bir yolculuktur. Belki de bizi insan kılan şey, kesin cevapları bulmamız değil; o cevapları bulamayacağımızı bilsek bile, öğrenmeye, sevmeye ve başkalarının hayatına değer katmaya devam etme inadımızdır.
Bir çocuğun elinden tutmak, zor durumda birine yardım etmek, bir gerçeği keşfetmek veya sadece bir ezgiyi bağlamada icra ederken o Kürdi makamın derinliğini hissetmek; bunların hepsi evrenin sessizliğini bozan birer anlam haykırışıdır.
Sonuç olarak; evren bize bir anlam borçlu olmayabilir. Ama biz, bilinçli varlıklar olarak, kendi yaşamlarımızı birer anlama dönüştürme potansiyeline sahibiz.
Hayatın nesnel bir anlamı olup olmadığını kesin olarak bilemesek de, yaşanmaya değer bir hayatı inşa etmenin "öznel bir gerçeği" olduğunu biliyoruz.
Belki de en büyük bilgelik, anlamı bir sonuç olarak değil, her gün yeniden kurduğumuz bir pratik olarak görmektir.
Kesinliğin yokluğu umutsuzluk değil, inşa edilecek bir ufuktur.
İnsan, cevabı bulan değil; soruyu sormaya devam eden olduğu için kıymetlidir. Ve biz, bu belirsizlik içinde, bildiğimiz en iyi şeyle, yani sevgi ve akılla, kendi anlamımızı örmeye devam edeceğiz.