Geçmişe Düşen Güneş
“Her şeyin olgunlaştığı ve kararların yalnızca üzüm olmadığı bu kusursuz günde, hayatıma bir güneş bakışı düştü; geriye baktım, ileriye baktım, hiç bu kadar çok ve güzel şeyi bir arada görmemiştim. Boşuna değildi onca yıl yaşamış olmam; onda yaşam olan ne varsa kurtarılmıştır, ölümsüzdür.”
(Friedrich Nietzsche)
İnsan, yaşarken hayatının bütün anlamını göremez. Çünkü yaşanan an, çoğu zaman kendi ağırlığının içindedir: Kayıplar kayıp, ayrılıklar ayrılık, verilen mücadeleler ise yalnızca tüketici bir çaba gibi görünür.
Zaman geçip insan geriye döndüğünde, o günlerin içinden başka izler de belirir. Bir zamanlar yalnızca incinmişlik sandığı şeyin, kendini tanıma biçimini değiştirdiğini; bir vedanın, hangi bağların kıymetli olduğunu gösterdiğini fark edebilir.
Nietzsche’nin Ecce Homo’da sözünü ettiği “güneş bakışı”, geçmişi aklamak ya da yaşananları olduğundan güzel göstermek değildir. Bu bakış, insanın ömrünü tek tek acıların ve başarısızlıkların toplamı olarak görmeyi bırakıp, bütün yaşantısının içinde beliren sürekliliği fark etmesidir.
Geçmiş değişmez; fakat ona hangi yerden baktığımız değişebilir. O yılların bilgisi, sevgisi, emeği ve direnci, artık yalnızca geride kalmış olaylar değildir. Hepsi, bugünkü benliğin kuruluşunda pay sahibidir.
Bu nedenle geriye bakmak, yalnızca neyin eksildiğini saymakla tamamlanmaz. İnsanın, yaşadıklarının içinden neyi kurtarıp bugüne taşıdığını da sorması gerekir: Bir daha görmezden gelemeyeceği sınırlarını, sevebilme yetisini, düşünme biçimini, yeniden başlama ihtimalini…
Bazen bir ömrün anlamı, her şeyin yolunda gitmiş olmasında değil; yolunda gitmeyenlerin insanın içinde neye dönüştüğünde saklıdır.
Bir ömrün içinden kurtarılan anlam, insanın yaşadıklarına rağmen hayata yönelmesini mümkün kılan nedenlerde saklıdır. Viktor Frankl da İnsanın Anlam Arayışı’nda, insanın yaşamla bağını sürdüren bu “neden”in önemini vurgular. Frankl’ın aktardığı Nietzsche sözü, bu düşünceyi çarpıcı biçimde özetler:
“Yaşamak için bir nedeni olan, hemen her nasıla katlanabilir.”
Buradaki “neden”, her zaman büyük ve görkemli bir amaç değildir. Bazen sevilen birinin varlığı, tamamlanmayı bekleyen bir sorumluluk, yeniden kurulabilecek bir hayat ya da henüz gerçekleşmemiş küçük bir ihtimaldir. Böyle bir neden acıyı ortadan kaldırmaz; fakat acının insanın bütün varoluşunu açıklayan tek şeye dönüşmesini engelleyebilir.
Bu düşünce, acıyı yüceltmek ya da insandan her koşulda direnmesini beklemek anlamına gelmez. Önlenebilir acı karşısında yardım aramak, sınır koymak ve koşulları değiştirmeye çalışmak gerekir. Frankl’ın vurgusu, kaçınılmaz acının kendiliğinden değerli olduğu değil; insanın, elinden alınamayan son imkânını—ona vereceği karşılığı—koruyabileceğidir.
Belki de geçmişin içinden kurtarılan şey, yaşananların tümüyle iyi olduğuna dair bir kanıt değildir. Daha çok, bütün eksilmelerine rağmen insanın anlam kurma, bağ kurma ve yeniden yönünü bulma gücünün hâlâ var olduğuna dair bir izdir.
Bir ömrün içinde kalan güzellik, acının hiç yaşanmamış olmasında değil; insanın yaşadıklarının içinden bugününü ve yarınını besleyecek bir anlam çıkarabilmesindedir.
Prof. Dr. Kürşat Şahin YILDIRIMER