ATATÜRK DÖNEMİNDE YOLSUZLUK
Mustafa Kemal Atatürk'ün döneminde yolsuzluk ve suistimallerle mücadele, genç Türkiye Cumhuriyeti'nin kurumsal yapısını oluştururken önem verilen başlıklardan biri olmuştur.
Atatürk, devlet kaynaklarının ve halkın malının korunması için denetim mekanizmaları kurmuş ve yolsuzlukla mücadelede çeşitli uygulamaları hayata geçirmiştir.
* Yolsuzluğu İhbar Edenlere Ödül Verilmesi:
•Teftiş ve İnceleme Mekanizmaları
•Sayıştay ve Denetim Kurumlarının Güçlendirilmesi
•Milli Kaynakların Korunması (Kabotaj Kanunu ve Millileştirmeler): Ekonomik alanın yabancı imtiyazlı şirketlerin (örneğin yabancı rıhtım, demiryolu ve telefon şirketleri) halkı ve devleti zarara uğratan sözleşmelerinden arındırılması için millileştirme politikaları izlenmiş, limanlar ve deniz ticareti 1926 Kabotaj Kanunu ile Türk vatandaşlarına devredilmiştir.
CUMHURİYET TARİHİNDE ATATÜRK DÖNEMİNİN YOLSUZLUKLARI VE ATATÜRK'ÜN TEPKİSİ
Atatürk döneminde günümüzdeki büyük ölçekli kamusal fon veya ihale yolsuzluklarına benzer olarak tarihe geçen en büyük olay "Yavuz-Havuz Skandalı"dır. Bu olay, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk büyük yolsuzluk davası ve ilk kez bir bakanın yargılanarak mahkûm edilmesiyle sonuçlanmıştır.
Atatürk, adı yolsuzluğa karışan isimler en yakın mesai arkadaşları ve Millî Mücadele kahramanları olsa bile asla müsamaha göstermemiş, bizzat yargı yolunu açarak hukukun üstünlüğünü ve devlet ciddiyetini ortaya koymuştur.
1. Yolsuzluk Olayı: Yavuz-Havuz Skandalı (1927)
Donanmanın amiral gemisi olan Yavuz Zırhlısı’nın onarımı için Gölcük'te büyük bir havuz inşa edilmesi ile ilgili dönemin Bahriye Vekili (Denizcilik Bakanı) İhsan Eryavuz; Fransız Saint-Nazaire şirketiyle yapılan havuz ve onarım ihalesinde usulsüzlük yapmak, aracı şirketlerden rüşvet almak ve bazı milletvekillerine haksız kazanç sağlamakla suçlandı. İşin içine dönemin Bilecik Milletvekili Dr. Fikret Onuralp’in de ortak olduğu şirketlerin girdiği tespit edildi.
Olayın duyulması ve şüphelerin büyümesi üzerine Atatürk ve Başbakan İsmet İnönü çok net bir duruş sergilediler:
* "Kim Olursa Olsun Yargılansın" İradesi: Bahriye Vekili İhsan Eryavuz, Atatürk’ün Millî Mücadele yıllarından beri tanıdığı, Ankara İstiklâl Mahkemesi başkanlığı da yapmış çok yakın bir arkadaşıydı. İhsan Bey, Atatürk ile görüşüp kendini savunmaya çalışsa da Atatürk, iddiaların üstünün örtülmesine kesinlikle izin vermedi.
* Bakanlığın Lağvedilmesi(Kapatılması): Yolsuzluk iddialarının yarattığı kurumsal sarsıntı o kadar büyüktü ki, devlet yönetimine duyulan güveni korumak adına Bahriye Vekilliği (Denizcilik Bakanlığı) tamamen lağvedildi ve yetkileri Millî Müdafaa Vekilliği'ne (Millî Savunma Bakanlığı) devredildi.
* Yüce Divan Süreci: İsmet İnönü’nün TBMM'ye sunduğu önerge ile (takrirle) İhsan Eryavuz’un milletvekilliği dokunulmazlığı kaldırıldı. Cumhuriyet tarihinin ilk Yüce Divan mahkemesi kuruldu.
* Ağır Cezalar Verildi: 1928 yılında sonuçlanan davada, eski Bakan İhsan Eryavuz "görevini kötüye kullanmak ve rüşvete teşebbüs" suçlarından 2 yıl ağır hapis ve memuriyetten müebbeten men cezasına çarptırıldı. Milletvekili Fikret Onuralp de 4 ay hapis ve para cezası aldı.
İhsan Eryavuz hakkında verilen karar Yüce Divanın cumhuriyet tarihinde verdiği ilk mahkûmiyet kararıdır. Eryavuz'un milletvekilliği 26 Ocak 1928’de düşürüldü.
Dönemin gazeteleri de davanın sonucunu “… Cumhuriyetin bir vekili ile bir çobanı aynı safta gören yüksek adaleti dün tecelli etti” şeklinde vermiştir.
İhsan Eryavuz Cumhuriyet inkılaplarının gerçekleştirilme sürecinde Atatürk’ün yakınında olan bir isimdir. Dolayısıyla Atatürk’ün çok değer verdiği bir şahsiyettir. Ancak Atatürk konu siyasetçinin karşılaştığı yolsuzluk ve usulsüzlük olunca asla taviz vermemiş İhsan Eryavuz’a “Yüce Divan’da aklan öyle gel” diyebilmiştir.
2- Ali Cenani Bey (Ticaret Bakanı) Davası
Aynı dönemde (1928) benzer bir başka olay da dönemin Ticaret Bakanı Ali Cenani Bey, Bakanlığın bütçesinden un tedariki için ayrılan ödenekte usulsüzlük yapıldığı şüphesi üzerine, yine Atatürk ve meclisin ortak iradesiyle Yüce Divan'a sevk edildi. Yüce Divan suçlu bularak, Ali Cenani beye 14 Mayıs 1928 tarihinde 1 ay hapis ve 170 bin lirayı tazmin etme cezası verdi.
3- Bahriye Nazırı Mahmut Muhtar Paşa Davası (1928-1929)
Tek Parti döneminin son davası Mahmut Muhtar Paşa’nın Bahriye Nazırı olduğu dönemde karıştığı yolsuzluk davasıdır. İlginç olan yolsuzluğun Osmanlı İmparatorluğu döneminde gerçekleşmiş olmasıdır
Dava konusu Mahmut Muhtar Paşanın Bahriye nazırlığı döneminde Anadolu Demiryolu Kumpanyası adına İngiliz Times Iron Works adlı kuruluşa 25 Nisan 1911’de üç adet vapur alımı için sözleşme yaparak 20 bin İngiliz lirasını kefaletsiz ödeyerek hazineyi zarara uğratmak suçlamasıyla 30 Mayıs 1929'da Yüce Divan'a sevk edilmesidir. Yargılama 3 Kasım 1929 tarihinde sona ermiş, mahkeme, şirkete ödenen 22 bin Türk altınının yüzde 5 iskonto edilmesi suretiyle Mahmut Muhtar Paşa'dan tahsiline karar vermiştir.
Bu dava Atatürk döneminde yolsuzlukların zaman aşımına uğramayacağının müstesna bir örneğidir. Şöyle ki Mecelle Hukukuna zaman aşımı 15 yıl olup 1926’da zaman aşımı tamamlanmıştır. Ancak Mustafa Kemal Atatürk döneminde yolsuzluklara gösterilen sıfır tolerans Osmanlı döneminde işlenmiş yolsuzluk olayını geçmişe bırakmayıp Cumhuriyet döneminde çözümlemiştir.
Gerekçesinde devlet hazinesinin dolayısıyla devletin hakkının zarara uğratılmasının zaman aşımı olamayacağı vurgulanmıştır.
Atatürk döneminde yaşanan bu yolsuzluk hadiseleri, devlet kurumlarının itibarını korumak adına siyasi korumacılık yapılmadan, şeffaflıkla ve tamamen yargı eliyle çözülmüştür. Atatürk'ün buradaki temel felsefesi; yeni kurulan devletin temeline rüşvet ve iltimas virüsünün girmesini engellemek ve "Hukukun Üstünlüğü" ilkesini en yakınlarına bile tavizsiz uygulamaktır.
Atatürk’ün sağlığında yaşanan siyasetçilerin karıştığı yolsuzluk olaylarının Yüce Divan’da yargılanması bugün için önemli REFERANSTIR. Genç cumhuriyetin temellerinin sağlam atıldığını göstermektedir. Cumhuriyetin başlangıcında imparatorluğun çöküşüne neden olan yolsuzlukların cezalandırılmasına ayrıcalıklı bir önem verildiği görülmektedir.
GÜNÜMÜZDE FON VURGUNU ARAPSAÇI
Türkiye’de son dönemin en büyük finansal krizlerinden biri haline gelen fon vurgunu soruşturması, siyaset, bürokrasi ve sermaye çevrelerine uzanan karmaşık ilişkiler ağı nedeniyle tam bir "arapsaçına" dönmüş durumdadır. Medya da bu karmaşadan nasibini almıştır.
Yaklaşık iki aydır gündemi sarsan ve muhalefet milletvekilleri tarafından ekonomik boyutunun 195 milyar doları aştığı belirtilen bu skandaldaki son gelişmeler ve krizin derinleşme nedenleri üzerine yapılan yorumlar günün her saatinde haber kanallarında, basın yayın organlarında ve evimizin içindedir. Sadece ülke geneli değil, dünya da bizi izlemektedir.
Soruşturmada adımlar geciktikçe delillerin karartılması ve paraların kaçırılması riskine dair eleştiriler artarken, yargı ve emniyet kanadından yeni hamleler gelmeye başlamıştır.
Ancak "yatırım fonları ve borsa hisselerindeki manipülasyon iddialarının, yatırımcı zararlarının ve sorumlu kurumların denetim süreçlerinin araştırılması" yönündeki Yeni Parti'nin Meclis araştırması önergesi, AKP ve MHP oylarıyla reddedilmiştir.
Muhalefet liderleri ve uzmanlar, 455 binden fazla fon yatırımcısının mağdur olduğunu, borsada 6,4 trilyon liranın eridiğini ve SPK, MKK, MASAK gibi denetleyici kurumların bu organize vurgunda çok geç kaldığını savunmaktadır.
Gözaltıların gecikmeli yapılması ve siyasi bağlantıların üzerine tam anlamıyla gidilmemesi, finans piyasalarındaki belirsizliği tırmandırarak olayın arka planını daha da (ARAPSAÇI) çözülemez bir düğüm haline getirmektedir.
Bekleyelim, yeni gelişmelerle neler olacak, görelim.
*******
ÖNCELİK KAMU YARARI
Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk genç cumhuriyeti hukuk inkılabıyla adalet temelinde inşa etmiştir. Dolayısıyla Cumhuriyetin kuruluşunun ardından çok partili hayata geçiş sürecine kadar Türk devleti yolsuzluk ve usulsüzlüklerin üzerine ciddiyetle gitmiş, herzaman KAMU YARARI parti kimliğinin önüne geçmiştir.
Tek Parti döneminde sadece yolsuzluklar cezalandırılmakla kalmamış, yolsuzluk olmaması için önlemler alınmıştır. Bunun için vatandaşların hükümete yardım etmeleri halinde başta devlet kurumları olmak üzere yapılan yolsuzluk ve haksızlıkları ihbar edenlere ikramiye verilmesi hakkındaki kanun 5 Mayıs 1927’de İcra Vekilleri Heyetinde görüşerek kabul edilmiş, birçok gazetede rüşvet başta olmak üzere diğer yolsuzluklara karşı neler yapılması gerektiği konusundaki haberlere yer verilmeye başlanmış, Hükümet, özellikle devlet kurumlarında meydana gelen yolsuzluklarda görevlerini suiistimal eden memurların olması halinde bunların emekli edilmeyeceklerini, emekli olsalar dahi maaşlarının kesileceğini de açıklamıştır.
Dönemin cari hukuk mevzuatına göre, Yüce Divan’ın vereceği kararın kesin olduğu, Yüce Divan’da hüküm giyen bakanlar hakkında Cumhurbaşkanının bile af yetkisi kullanamadığı da açıktır.
ATATÜRK'ÜN ADALET, HUKUKUN ÜSTÜNLÜĞÜ KONUSUNDAKİ ANLAYIŞI
Mustafa Kemal Atatürk’ün adalet ve hukukun üstünlüğü anlayışı, teokratik ve kişiye bağlı düzenden, laik, ulusal ve çağdaş bir hukuk düzenine geçişi hedefler.
BAĞIMSIZ YARGI
Atatürk'ün Adalet ve Hukuk Anlayışının Temel İlkeleri
* Bağımsız Yargı: Atatürk, yargı bağımsızlığını devletin varlığının ve milletin hürriyetinin ön koşulu saymıştır. Konuyla ilgili olarak;
"Adalet gücü bağımsız olmayan bir ulusun, devlet halinde varlığı kabul edilemez"
sözüyle yargının tarafsızlığını vurgulamıştır.
Atatürk devrimlerinin önemli ve kurucu bölümünü Türk Hukuk devrimi oluşturmaktadır. Türk Hukuk Devrimi, niteliği gereği, diğer devrimlerin yapılabilmesi ve yapılan devrimlerin korunmasını sağlaması açısından gerçekleştirilen devrimler arasında farklı bir yere sahiptir.
Atatürk’ün gerçekleştirdiği hukuk devriminde, hukuk, bütün sosyal değişme hareketlerinin güvencesi, teminatı olarak kullanılmıştır.
Atatürk, koyduğu akılcı ilkeler ve yaptığı diğer devrimlerle yüzyıllarca her alanda kendi kaderine terk edilmiş, âdeta kendi vatanında ikinci plana itilmiş, devletin yapısı gereği ulusal bilincini kazanması mümkün olmamış Türk halkını layık olduğu toplumsal, ekonomik ve kültürel seviyeye çıkarabilmek için tüm engelleri yıkmıştır. Buradaki araç ise, HUKUK DEVRİMİ olmuş; diğer devrimlerle hukuk devrimi tamamlanarak, TÜRK TOPLUMU çok uzun bir süre sosyal hayatını düzenleyen hukuk düzeninden tamamen farklı bir hukuk düzenine ayak uydurabilecek sosyal ve kültürel düzeye çıkartılmıştır.
HUKUK DEVRİMİ, insanın insanca yaşayabilmesi ve bilim için gerekli özgür düşüncenin, eşitliğin, hukuk devletinin teminatıdır.
Büyük Atatürk açtığın yolda, gösterdiğin hedefe hiç sapmadan, dosdoğru yürüyeceğimize daima and içeriz. Sana minnet, sana saygı, sana hayranlık, sana sevgi doluyuz. Ruhun şadolsun.
Esma Müjgan Çelikkol /10Kasım2026
#AtatürkveYolsuzluk
#HukukDevrimi
#10Kasım